Milli Edebiyat'ta sadeleşme arayışı

Milli Edebiyat yıllarında dil, bir süs odasından çıkıp sokağa inmek ister. Yazarlar, konuşulan Türkçeye daha yakın bir yazı kurmaya çalışır. Arapça ve Farsça tamlamaların ağır bastığı cümle geri çekilir. Yerine kısa, duyulmuş, hikâyede ve şiirde halkın kulağına benzeyen bir söz aranır. Arayış bir anda tamamlanmaz. Yine de yön değişir. Edebiyat, yalnızca seçilmiş bir çevrenin birbirine yazdığı mektup olmaktan çıkmak ister.

Bu yönü, Servet-i Fünun'daki ağır dilin karşısına koyunca daha net görülür. Orada iç dünya ince bir müzikle aranır. Burada anlaşılmak da bir sanat meselesi sayılır.

Yeni bir yazı ölçüsü

Sadeleşme, kelime sayısını azaltmak değildir yalnızca. Yazının hangi dile ait olduğu sorusudur. Konuştuğumuz gibi yazabilir miyiz? Yazarsak edebiyat küçülür mü, yoksa genişler mi? Bu tartışma dergi sayfalarında, özellikle Genç Kalemler çevresinde sertleşir. Ölçü kabaca şudur: Türkçenin kendi cümlesi görünsün, halkın bildiği kelime hor görülmesin, edebiyat İstanbul'un dar bir odasına kapanmasın.

Ömer Seyfettin'in sade dili bu ölçünün hikâyedeki en tanınan hâllerinden biridir. Onu burada yeniden anlatmayacağım. Asıl geniş mesele, tek bir yazarın üslubu değil, bir kuşağın yönüdür. Hikâye Anadolu'ya açılır, şiir heceye yaklaşır, konu milli bir duyguya bağlanır. Bağlanış bazen heyecanlı, bazen öğretici olur. Öğretici olanı da görmek gerekir. Sade dil her metni kendiliğinden büyük yapmaz.

Halk kaynağı ve risk

Sadeleşme, halk edebiyatına dönmeyi de beraberinde getirir. Türkü, deyim, taşranın kelimesi, konuşma dilinin devrik cümlesi. Bunlar yazıya girince edebiyatın malzeme sandığı büyür. Halk anlatısının uzun yolunu bilen okur, bu dönüşü yabancı bulmaz. Yazı, uzun süredir sofrada anlatılan şeyi yeniden keşfeder.

Risk ise şudur: Halkı bir tema gibi kullanıp yine yukarıdan anlatmak. Sade cümle, her zaman içerden bir bakış demek değildir. Bazen aynı öğüt, daha kolay anlaşılan kelimelerle tekrar edilir. Bunu ayırt etmek için şuna bakın. Köylü, asker, çocuk konuşuyor mu, yoksa yazar onların adına mı konuşuyor? Birinci durumda dil gerçekten inmiştir. İkinci durumda yalnızca sözlük sadeleşmiş, kürsü yerinde kalmıştır.

Şiirde hece, nesirde hikâye

Şiir tarafında hece ölçüsü, aruzun karşısında daha geniş bir kulak arar. Türkünün sayısı, konuşmanın ritmi, milli bir coşku. Bu coşku bazen tek tip bir ses de üretir. Her şiir aynı davul gibi vurursa kulak yorulur. Yorulmayı da dönemin suçu diye büyütmeyin. Yeni bir ölçü yerleşirken tekrar çok olur. Tekrarın içinden, kendi cümlesini bulan şairler çıkar.

Nesirde asıl kazanç hikâyededir. Kısa, meraki olan, konuşması anlaşılan metinler çoğalır. Okur, romanın uzun cümlesinde yorulan dikkatini hikâyede toplar. Romanın doğuşundan bu yana anlatı genişliyordu. Milli Edebiyat yıllarında bir de sadeleşerek genişler. Genişleme her metni aynı değerde yapmaz. Konuşma diline inen cümle, hâlâ zayıf bir olayı taşıyor olabilir. Sadelik bir erdemdir, bir sihir değildir.

Bugün o sayfalara bakmak

Bu dönemi okurken iki ucu da bırakın. Ne her sade cümleyi bir devrim sanın ne de heyecanı kaba bir propaganda diye kapatın. Cümle kime konuşuyor, kimi konuşturuyor, nerede öğüt nutka dönüyor? Bu üç soru, bir dönemi afişe indirgemeden okutur. Kelime size bugün olağan geliyorsa şaşmayın. Olağan gelmesi, arayışın yerleştiğinin işaretidir. Yerleşmiş şeyi küçümsemek kolay, onun bir zamanlar bir tercih olduğunu görmek daha öğreticidir.

Bir hikâye ve bir hece şiiri yan yana koyun. İkisinde de kulağınızın tanıdığı bir ritim varsa dönem size uzak değildir. Ritmin üstündeki heyecan size fazla gelirse onu da not edin. Edebiyat tarihi, beğeni listesi değildir. Bir dilin neden sadeleşmek istediğini, sadeleşirken neyi kazanıp neyi tek tipe indirdiğini görmektir.

Sık sorulan sorular

Sade dil edebiyatı basit mi yapar? Hayır. Basitlik, gözlemin zayıflığıdır. Sadelik ise daha çok kişinin metne girebilmesidir. İkisi aynı şey değildir.

Yalnızca Ömer Seyfettin'den mi ibarettir? Hayır. O, hikâyede çok görünür bir adır. Dil tartışması, şiirde hece ve hikâyede taşra daha geniş bir yöneliştir.

Bugün hâlâ bir şey öğretir mi? Öğretir. Anlaşılır cümlenin bir tercihi olduğunu ve tercihin tek başına iyi hikâye etmediğini hatırlatır.