Bellek ve şehir: Yakın dönem romanı

Birçok yakın dönem romanda şehir, bir haritadan çok bir hatıra gibi yürünür. Sokak adı doğrudur, ama doğruluk yetmez. Aynı kaldırım, anlatıcının çocukluğunu, bir kaybı, bir siyasi iklimi de taşır. Adım atıldıkça bugün ile geçmiş birbirine değer. Değerken roman, bir gezi rehberi olmaktan çıkar. Belleğin hangi köşeyi hâlâ sıcak tuttuğunu sorar.

Bu yöneliş her romanın yasası değildir. Sık görülen bir kapıdır. Kapıyı tanımak, bütün rafı tek tipe indirgemeden okumayı sağlar.

Sokak bir arşiv

Şehir romanında bina yalnızca dekor değildir. Bir dükkân kapanmış, bir sinema başka bir işe dönmüş, bir yokuş aynı kalmıştır. Anlatıcı bu değişmeyen yokuşta değişeni sayar. Saymak, nostalji diye küçümsenmemelidir. Nostalji, geçmişi şekerleyip bugünü haksız çıkarabilir. İyi metin şekeri azaltır. Yokuşun hem güzelliğini hem darlığını bir arada tutar.

Tanpınar'da zamanın musiki gibi akması bu kapının erken ve incelikli bir hâlidir. Yakın dönem romanı aynı şehri daha kişisel, bazen daha politik bir bellek ile yürür. Biri medeniyet duygusunun ritmini arar. Öteki bir ailenin, bir mahallenin, bir kuşağın eksilen gününü arar. İkisini aynı yürüyüş sanmayın. İkisi de sokağı arşiv gibi kullanır.

Tek harita yoktur

İstanbul bu romanlarda sık görünür. Sık görünmesi, tek bir İstanbul olduğu anlamına gelmez. Aynı semt, bir anlatıcıda çocukluk güveni, başkasında dışarıda bırakılma, bir başkasında sürgün hissi olabilir. Haritayı birleştirip tek şehir çıkarmaya kalkmayın. Romanlar tam da bu birleşmenin yalan olduğunu göstermek için yan yana durur.

Mekânın karakterleşmesi burada bir odayı aşar. Mahalle, bir kişinin ahlakı gibi iş görür. Kimi içeri alır, kimi kapıda bekletir. Kapıda bekleyen anlatıcı, şehri kartpostal diye övemez. Övemeyince de bellek daha dürüst olur. Dürüst bellek, yalnızca güzel günleri seçmez. Sıkışmayı, susmayı, bir sokaktan artık geçememeyi de yazar.

Yürümek ve hatırlamak

Bu romanların temposu çoğu zaman bir yürüyüştür. Olay bir kovalamaca gibi ilerlemez. Anlatıcı bir sokağa sapar, bir yüz hatırlar, bir cümle yarım kalır. Sabırsız okur bunu dağınıklık sanabilir. Dağınıklık, yürüyüşün kuralı değilse kusurdur. Kuralıysa, hatırlamanın kendi ritmidir. Ritim, yavaş okumayla daha az yorar. Her sokağı ezberlemek yerine bir sapakta durun. Bu sapak hangi zamanı çağırıyor?

Çağrı kişiseldir. Yazar, bütün şehri temsil ettiğini iddia ederse metin ağırlaşır. Bir insanın hafızası olduğunu kabul ederse şehir daha inandırıcı olur. İnandırıcılık, her ayrıntının belgelenmesi değildir. Bu gözün, bu yokuşu neden unutamadığıdır. Nedeni duruyorsa roman bir rehber olmasa da yol gösterir.

Nasıl okunur

Bir roman seçin, bir mahallede kalın. Bütün metropolü aynı hafta çözmeye kalkmayın. Mahallede iki zamana bakın. Anlatıcının bugün gördüğü tabela ile hatırladığı tabela aynı mı? Fark, romanın asıl cümlesidir. Fark yoksa bellek bir süs olarak eklenmiş olabilir. Varsa şehir, hatıranın basıncıyla eğilmiş demektir.

Bitince kendi yürüyüşünüzü de düşünün. Sizin de bir sokağınız bir yıldan fazla şey taşır. Taşıması, romanı taklit etmek için değildir. Bu kitapların neden bu kadar çok yürüdüğünü bedenen anlamaktır. Şehir değişir. Bellek, değişmeyen bir köşe arar. Köşe bulununca roman orada oturur.

Sık sorulan sorular

Her şehir romanı bir hatıra mıdır? Değildir. Kimi roman şehri bir iş günü, bir kavga, bir kalabalık olarak kurar. Bellek kapısı, sık görülen bir kapıdır, tek kapı değil.

İstanbul'u bilmeden okunur mu? Okunur. Her sokağın yerini bilmek şart değildir. Anlatıcının o sokağa neden döndüğünü takip etmek yeter.

Yavaş tempo sıkıcı mı olur? Yürüyüş bir şey hatırlatıyorsa sıkmaz. Hiçbir sapak bir zamana açılmıyorsa tempo boştur. Boşluğu bellek sanmayın.