Servet-i Fünun'da dil, şiir ve nesir

Servet-i Fünun bir dergi adıdır, ama edebiyat tarihinde bir odayı anlatır. O odada cümle uzar, kelime seçimi ağırlaşır, şiir müzik gibi kurulur, roman ise insanın içine eğilir. İlk bakışta bu ağırlık bir gösteriş gibi durabilir. Biraz sabredince başka bir şey görünür: yazarlar, gündelik konuşmanın yetmediği bir duyguyu aramaktadır. Yeni bir iç dünya, eski kelime dağarcığının en süslü katından geçerek yazıya girmeye çalışır.

Bu dönemi Tanzimat'taki roman ve hikâye arayışının hemen ardından okumak iyi gelir. Orada anlatı türü yeni yeni yerleşir. Burada ise tür, kendi üslubunu büyütür. Büyütürken de okurun bir kısmını dışarıda bırakır. İkisi birden doğrudur. Hem bir kazanç vardır hem bir eşik.

Dil neden ağırlaştı

Ağırlık tek bir sebepten gelmez. Şair ve romancılar Fransız şiirinin ve romanının inceliklerine bakıyor, buna karşılık yazdıkları dil Arapça ve Farsça tamlamalarla yüklü bir yazı dilidir. Duyguyu ince anlatmak isteği ile mevcut yazı dilinin süslü alışkanlığı üst üste binince cümle kısalmaz, uzar. Bir de küçük bir çevreye yazıyor olmak vardır. Dergi etrafındaki isimler birbirinin kulağına yazar. Okur da o kulağın eğitimini almış kişidir. Sokağın kelimesi içeri zor girer.

Bunu bir kusur diye baştan kapatmak, dönemi okumamaktır. Ağır dil, bir kapıdır. Kapının ardında yalnızlık, hayal kırıklığı, aşkın utancı ve şehrin bunaltısı vardır. Kapıyı görünce dönmek serbesttir. İçeri girince ise o duyguların, bağırılmadan da anlatılabildiğini görürsünüz. Bugünün sade cümlesi bu eşikten sonra gelecektir. Önce iç dünya yazıya hak kazanır.

Şiirde imge ve karamsarlık

Tevfik Fikret'in şiiri, ölçünün içinde bir sıkıntıyı taşır. Dünya dar gelmiş gibidir. Güzellik vardır, fakat güzellik teselli etmez. Sonraki şiirlerinde bu sıkıntı, şehre ve haksızlığa doğru döner. Sis, İstanbul'a bakışın karardığı meşhur örnektir. Cenap Şahabettin ise imgeyi daha da inceltir. Benzetme, tanınmış bir gül ya da bülbül olmaktan çıkar, daha şaşırtıcı bir resme yaklaşır. Kimi okur bunu yapmacık bulur. Kimi okur, şiirin günlük sözden ayrılıp kendi malzemesini aradığını görür.

İkisini de aynı anda tutmak mümkündür. Servet-i Fünun şiiri her zaman sıcak bir halk türküsü değildir. Olmak da istemez. O, kulağı seçilmiş bir müziğe çağırır. Karamsarlık burada bir moda gibi görünebilir. Yine de moda, dönemin aydınındaki gerçek bir yorgunluğu da taşır. Şiiri okurken önce anlamı zorlamayın. Bir kıtayı sesli okuyun. Ses oturursa anlam da arkadan gelir. Ses hiç gelmezse o şiiri o gün bırakın. Zorlamak, dönemi sevdirmez.

Romanın iç odası

Asıl büyük kapı nesirdedir. Halit Ziya, Türkçede roman cümlesini psikolojik ayrıntıyla uzatır. Mai ve Siyah, genç bir yazarın hayalinin şehirde nasıl yıprandığını anlatır. Aşk-ı Memnu ise varlıklı bir evin içinde, söylenemeyen bir bağın insanları nasıl kemirdiğini izler. Mehmet Rauf'un Eylül'ü de bu içe bakışın yanında durur. Olay bir aşkın etrafında döner, asıl malzeme ise kıskançlık, sıkıntı ve kendini kandırmadır.

Bu romanlar, roman türünün doğuşundan epey sonra, türün Türkçedeki olgun örnekleri arasında anılır. Onları klasik okurken zorlanma hissiyle karıştırmayın. Zorluk bazen konudan değil, cümlenin uzun nefesinden gelir. Bir sayfayı acele özetlemeyin. Kimin ne hissettiğini, neyi kendine itiraf edemediğini işaretleyin. Roman o itirafın gecikmesinde yaşar. Sonu merak etmek ikinci iştir. Birinci iş, evin içindeki bakışları ayırmaktır.

Bugün kapıdan nasıl girilir

Bu metinlere bugünden girmenin en temiz yolu, bütün dönemi bir haftada bitirmeye kalkmamaktır. Bir şiir, bir roman bölümü, bir dergi cümlesi yeter. Ağır gelen kelimeyi hemen sözlüğe atmayın. Önce cümlenin yükünü bulun. Kim bakıyor, neye üzülüyor, neyi giziyor? Kelime ondan sonra çözülür. Çözülmeyen kelime de her zaman düşmanınız değildir. Bazen dönemin havasını taşıyan bir perdedir.

Bir de karşılaştırma iyi gelir. Aynı akşam sade bir halk hikâyesi okuyup sonra bir Servet-i Fünun sayfasına dönün. İki dilin iki ayrı oda tuttuğunu görürsünüz. Biri sofrada anlatılır, öteki lambanın altında yazılır. Edebiyat ikisine de borçludur. Birini ötekinin kusuru sayınca tarih düzleşir. İkisini yan yana koyunca kulağınız genişler.

Sık sorulan sorular

Bu dönem yalnızca süslü dil demek midir? Hayır. Süslü dil en görünür özelliğidir. Asıl mesele, şiirin ve romanın insanın iç sıkıntısını ciddiye almasıdır.

Hangi romandan başlamak daha kolay olur? Aşk-ı Memnu, olayın merakı sayesinde birçok okura daha düz bir kapı açar. Mai ve Siyah ise yazarlık hayali kuran kişiye daha yakındır.

Kelimeleri bilmeden okunur mu? Bir kısmını sezerek okuyabilirsiniz. Her kelimede durmak akışı keser. Anlamı kaçan yeri işaretleyip bölüme dönünce bakmak daha az yorucudur.