Tanpınar'da zaman, musiki ve şehir

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın cümlesi acele etmez. Bir sokağı anlatırken bir hatıraya, bir hatıradan bir besteye, besteden bugünkü bir yüze geçer. Zaman onda düz bir takvim değildir. Üst üste binen katmanlardır. İstanbul bu katmanların en tanınan şehridir. Eski bir mahalle, yeni bir telaş, bir caminin yanında bir daire, bir yüzün üstünde başka bir yüz. Roman, bu üst üste binmeyi bir sorun diye de bir zenginlik diye de okur.

Huzur ile Saatleri Ayarlama Enstitüsü aynı kapıdan girmez. Biri daha içli, öteki daha alaycıdır. İkisinde de saat ciddiye alınır.

Zaman bir musiki gibi

Tanpınar'da zaman, saniyelerin art arda dizilmesi değildir. Bir nağmanın dönmesi gibidir. Aynı duygu başka bir saatte yeniden gelir, biraz değişerek. Huzur'da Mümtaz'ın İstanbul'u, geçmişin eşyası ve bugünün aşkı aynı odada durur. Nuran'la geçen zaman, yalnızca bir ilişki takvimi değildir. Şehrin ve bir medeniyet duygusunun içinden geçer. Bunu bir tez diye ezberlemeyin. Bir akşam yürüyüşünün nasıl uzadığını okuyun. Uzuyorsa musiki oradadır.

Cümle de bu müziğe uyar. Uzundur, içine bir benzetme daha alır, tam bitecekken bir hatıra ekler. Servet-i Fünun'daki uzun cümle ile akrabalığı hissedilebilir. Akrabalık, aynı oda demek değildir. Tanpınar geçmişi bir süs diye değil, bugünün içinde yaşayan bir ritim diye arar. Ritim kaçınca insanlar huzursuz olur. Romanın adı bu huzursuzluğu boşuna taşımaz.

Saat ve alay

Saatleri Ayarlama Enstitüsü, zamanın ciddiyetini bir kuruma çevirir. Saatleri ayarlayan bir enstitü, göründüğünden daha geniş bir alay taşır. İnsanlar bir düzene inanır, düzen kendi kendini büyütür, iş ile gösteriş karışır. Gülünçlük vardır. Gülünçlüğün altında, zamanı kontrol etme merakı durur. Tanpınar burada Huzur'daki içli sesi bırakıp daha sivri bir anlatıma geçer. İki romanı aynı tonda okumayın.

Alay, Aziz Nesin'in kısa vuruşu kadar sokak ağzıyla konuşmaz. Daha dolaylı, daha kurumlu, bir o kadar da keskindir. Enstitünün saçmalığı büyüdükçe, modernleşme hevesinin nerede bir gösterişe döndüğü sorulur. Soruyu bir fıkra diye kapatmayın. Saat, bu romanda hem nesne hem meseledir.

Şehir bir hafıza

İstanbul, Tanpınar'da bir kartpostal değildir. Bir yokuş, bir yalı, bir mahalle, bir radyo sesi. Şehir hatırlar. İnsanlar ise hatırlamamak ya da hatırlayıp tutunamamak arasında gider gelir. Mekânın karakterleşmesi onun sayfalarında geniş bir ölçek kazanır. Tek bir oda yetmez. Şehrin kendisi bir odadır.

Bu genişlik ilk okumada yorabilir. Yorulunca her sokağı ezberlemeye kalkmayın. Bir yürüyüş seçin. O yürüyüşte geçmiş hangi eşyayla bugüne giriyor? Bir saat, bir şarkı, bir yüz. Üçünden biri yeter. Yavaş okuma bu yazar için özellikle yerindedir. Hızlı özet, musikiyi duymaz.

Nereden başlamalı

Huzur, içli ve yavaş bir kapıdır. Saatleri Ayarlama Enstitüsü, alayı seven okura daha hareketli gelebilir. İkisinden birini seçin, aynı haftada ikisini birden sırtlanmayın. Seçtiğiniz romanda saat geçen cümleleri işaretleyin. İşaret çoğaldıkça yazarın takvimi nasıl büktüğünü görürsünüz. Büken cümle size fazla süslü gelirse bir paragrafı sesli okuyun. Ses, süslü sandığınız yerin bir nefes olduğunu gösterebilir.

Bitince tek soru kalsın. Bu insanlar bugünde mi yaşıyor, yoksa bugünün içinde başka bir zamana mı tutunuyor? Cevap net çıkmak zorunda değildir. Tanpınar'da net çıkmaması, çoğu zaman romanın istediği huzursuzluktur.

Sık sorulan sorular

Tanpınar'ı okumak çok mu zor? Cümle uzundur, acele sevmez. Bir bölümü yavaş ve sesli okursanız kapı açılır. Bütün şehri ilk günden çözmeyin.

Huzur ile Saatleri Ayarlama aynı türden mi? İkisi de zamanı ciddiye alır. Biri daha lirik, öteki daha alaycıdır. Aynı sesi aramayın.

Şehri bilmeden okunur mu? Okunur. Her sokağın adını bilmek şart değildir. Bir yürüyüşün ritmini takip etmek yeter.