Kahraman yolculuğu kalıbını abartmamak
Ayrılış, sınav ve dönüş her hikâyenin yasası değildir. Kahraman yolculuğu kalıbını nerede kullanmalı, nerede zorlamamalı?
Birçok hikâye benzer bir kavis çizer. Biri evinden çıkar, bir sınavla karşılaşır, değişerek döner. Bu kavis, masallarda ve destanlarda sık görüldüğü için sonradan bir kalıp diye de anlatılmıştır. Kalıp, olanı fark etmek için işe yarar. Olmayanı zorla bu kavise benzetmek için değil. Her öykü bir yolculuk, her sessiz karar bir sınav, her final bir zafer olmak zorunda değildir.
Kalıbı abartınca metin bir şemaya döner. Şema tamamlanır, hayat eksilir.
Kalıp ne işe yarar
Ayrılış, sınav ve dönüş, kulağın tanıdığı bir ritmdir. Masaldaki tekrar eden figürler de bu ritmin içinde yürür. Küçük kardeş evden çıkar, yasağı bozar ya da tutar, başka bir insan olarak döner. Ritmi tanımak, eski anlatıyı daha adil okutur. Yazarken de tıkanan kişiye bir soru verir. Kahraman neden eşiği aştı, sınav neyi değiştirdi, dönüşte ev aynı ev mi?
Soru işe yarıyorsa kalıp bir iskelettir. İşe yaramıyorsa iskelet, hikâyenin üstüne giydirilmiş bir kostümdür. Kostümü sevmek, her bedene aynı ölçüyü dayatmak olur. Bazı hikâyeler evden hiç çıkmaz. Tek sahnede bütün yük bir odadadır. Odayı bir yolculuğa çevirmek, o yükü kaçırır.
Zorlayınca ne bozulur
Şema seven yazar, sessiz bir vedayı da bir ejderha sınavına benzetir. Üç engel icat eder, bir mentor ekler, sonda bir ödül koyar. Ödül hikâyede yoktur. Yazar şema tamam olsun diye eklemiştir. Okur tamamlanan şemayı değil, zorlanmış finali hisseder. His, güveni azaltır.
Bir de her karakteri seçilmiş kahraman yapmak vardır. Seçilmişlik, sıradan bir günün kıymetini düşürür. Füruzan'ın eşiğinde duran kız, bir kaderin çağrılmış kahramanı değildir. Bir kapının daralttığı insandır. Onu yolculuk şemasına çekmek, utanmanın inceliğini bir maceraya çevirir. Macera başka bir türdür. Türü değiştiriyorsanız adını da değiştirin.
Nerede temiz durur
Kalıp, gerçekten bir eşiğin aşıldığı hikâyede temiz durur. Biri bir yeri terk eder, bir bedel öder, eski odaya aynı gözle bakamaz. Üçü varsa kavis kendiliğinden oluşmuştur, şemadan kopyalanmamıştır. O zaman adını koymanız da şart değildir. Okur kavisi hisseder. Hissetmesi için ortada bir harita tabelası gerekmez.
Masalı bugüne taşırken de aynı ölçü geçerlidir. Kalıbın işini koruyup yüzünü değiştirmek başka, her modern hikâyeyi bir kahraman destanına benzetmek başka. İş yoksa yüz de boş kalır. İş varsa şemanın on iki basamağını saymak zorunda değilsiniz. Ayrılış, sınav ve dönüş yeter. Daha ince bölmeler, bir atölye notu olabilir. Hikâyenin kendisi olmak zorunda değildir.
Şemayı kenara koyun
Taslağı bitince bir kâğıda yalnızca olayları yazın. Sonra şemayı açın. Uyan yerleri işaretleyin, uymayanları zorla doldurmayın. Boş kalan basamak, kusur değildir. Hikâyenizin o basamağa ihtiyacı olmadığını gösterir. İhtiyaç yoksa mentor eklemeyin, sahte bir ödül koymayın, finali bir taç giyme törenine çevirmeyin.
Asıl soru şemada değil, değişikliktedir. Bu kişi sonunda neyi artık yapamıyor ya da neyi ilk kez yapabiliyor? Cevap yoksa yolculuk da yoktur, yalnızca yer değiştirmiştir. Cevap varsa kalıp kendiliğinden arkanızda durur. Arkada duran kalıp, önde bağıran şemadan daha uzun yaşar.
Sık sorulan sorular
Kahraman yolculuğu yanlış bir fikir midir? Hayır. Eski anlatılardaki ortak kavisi fark ettirir. Her yeni hikâyenin zorunlu planı sayılınca yanlış kullanılır.
Herkesin hikâyesi bir yolculuk mu? Değildir. Bir odada kalan, bir kararla değişen, hiçbir yere varmayan hikâyeler de vardır. Onları eksik saymayın.
Kalıbı tamamen unutmalı mıyım? Yazarken unutabilirsiniz. Bitince bir yoklama olarak bakın. Uymayan yeri doldurmak için değil, zorlama olup olmadığını görmek için.