Garip akımı: Günlük dili şiire almak

Garip, şiiri yüksek bir kürsüden indirip sokağın cümlesine yaklaştırmak ister. Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet'in birlikte çıkardıkları kitabın önsözü, bu isteği alçakgönüllü bir alayla yazar. Ölçü ve kafiye bir zorunluluk olmaktan çıksın. Süslü benzetme, şairin asalet belgesi sayılmasın. Balıkçı, tezgâhtar, vapurdaki adam da şiirin kişisi olabilsin. Bu teklif, ilk duyulduğunda bir şaka gibi gelebilir. Şaka, Türkçe şiirin yönünü değiştiren ciddi bir kapıdır.

Kapıyı anlamak için bir önceki odanın süslerini de hatırlamak gerekir. Servet-i Fünun'da dilin ağırlaştığını görmüştük. Garip, o ağırlığın çok uzağında durur. Arada başka duraklar da vardır. Yine de karşıtlık öğreticidir. Biri lambanın altında ince bir müzik arar. Öteki çay bardağının yanında konuşur.

Önsöz bir manifesto gibi

Garip önsözü bağırmaz. Bağırmadan, şiirin eski aletlerini tek tek masadan kaldırır. Kafiye bir zevk olabilir, ama şiirin kendisi sayılmasın. Vezin de öyle. Şair, duygusunu bir marangoz gibi kurmak zorunda değildir, denir. Bu sözler bugün olağan gelebilir. Yazıldığı sırada olağan değildir. Çünkü şiir, uzun zaman ustalık belgesini ölçüden ve süsten almıştır.

Önsözü okurken bir yıkım listesi aramayın. Asıl teklif, şiirin konusunun değişmesidir. Büyük aşk, büyük tabiat, büyük ızdırap tek konu olmaktan çıksın. Küçük bir dikkat, bir espri, bir günlük can sıkıntısı da şiir kurabilsin. Bu küçüklük, duygunun küçümsenmesi değildir. Duygunun bağırarak kanıtlanmak zorunda olmamasıdır.

Günlük dil bir kolaylık değildir

Sokağın kelimesini şiire almak, gelişigüzel yazmak değildir. Günlük cümle zaten herkesin ağzındadır. Onu şiir yapan, yeridir. Hangi kelime sonda durur, hangi espri ciddileşir, hangi sıradan nesne birden yalnızlık taşır. Dize kırmanın anlamı değiştirmesi Garip şiirinde özellikle görünür. Çünkü süs azaldıkça kırılımın işi artar. Ölçü taşımayınca nefes, satır sonunda kurulur.

Orhan Veli'nin meşhur şiirleri bu ustalığı kısa yoldan gösterir. Mezar taşına yazılmış gibi duran bir metin, büyük laflar etmez. Bir insanın sevdiği şeyleri sayar. Saymak, ağıtın yerini tutar. Oktay Rifat ve Melih Cevdet de aynı sokaktan geçer, ama aynı şair olmazlar. Birinde oyun ve ses, ötekinde düşüncenin daha serin bir hali öne çıkabilir. Üçünü tek ses sanmak, akımı bir kartpostala indirir.

Sıradan insan ve şaka

Garip'in kişisi çoğu zaman kahraman değildir. Bir yerde bekler, bir şey unutur, küçük bir yalan söyler, küçük bir sevinç yaşar. Bu kişi, Sait Faik'in hikâyelerindeki küçük insanla akrabadır. Biri şiirde, öteki öyküde, gündelik hayatın kıyısına bakar. Bakış acındırmaz. Biraz gülümser, biraz içi sızlar.

Şaka da bu bakışın parçasıdır. Şaka, ciddiyeti kovmak için değildir. Ciddiyeti yüksek perdeden indirmektir. Okur güler, sonra güldüğü şeyin hüzünlü olduğunu fark eder. Bu ikili duygu, Garip'in en dayanıklı yeridir. Yalnızca espri arayan okur eksik kalır. Yalnızca derin bir sır arayan okur da eksik kalır. Şiir, ikisinin arasında, alçak bir sesle durur.

Bugün nasıl okunur

Garip'i okumak için bir önsözü ezberlemek şart değildir. Bir şiiri sesli okuyun. Süslü bir kelime aramayın. Aramazsanız, sıradan cümlenin nerede kırıldığını görürsünüz. Sonra aynı şiiri düz bir paragraf gibi yazın kâğıda. Paragraf da hâlâ bir şey söylüyorsa şiir, yalnızca satır oyununa dayanmıyordur. Söylemiyorsa kırılım asıl yükü taşıyordur. İki sonuç da öğreticidir.

Bir uyarı da yerinde olur. Günlük dili taklit etmek, Garip yazmak değildir. Herkesin söyleyeceği bir espriyi alt alta dizmek kolaydır. Zor olan, o esprinin altında bir insanın halini korumaktır. Ölçülü şiirin ne işe yaradığını unutmadan okuyun. Garip, ölçüyü yasaklamadı. Ölçüyü zorunluluk tahtından indirdi. Tahttan inen şey, başka şiirlerde yaşamaya devam eder. İyi okur, iki odayı da açık bırakır.

Sık sorulan sorular

Garip şiiri kafiyesiz olmak zorunda mıdır? Akımın teklifi, kafiyeyi zorunlu görmemektir. Ara sıra gelen bir ses benzeşmesi şiiri bozmaz. Zorunluluk kalkmıştır, kulak durmaktadır.

Üç şair aynı şiiri mi yazar? Hayır. Ortak bir yöneliş vardır. Sesleri, esprileri ve sonraki yıllardaki yolları ayrılır. Birini okuyup üçünü bitmiş saymayın.

Günlük dil şiiri kolay mı yapar? Okumayı kolaylaştırabilir. Yazmayı kolaylaştırmaz. Süs kalkınca zayıf cümle gizlenecek yer bulamaz.