İkinci Yeni'ye kısa bakış: İmge öne çıkar

İkinci Yeni, şiiri yeniden zorlaştırır. Garip kuşağı sözü sokağın cümlesine indirmişti. Sonraki şairler, o açıklığın bir süre sonra her şeyi fazla düz söylediğini hisseder. Cemal Süreya, Turgut Uyar, Edip Cansever, İlhan Berk, Ece Ayhan gibi imzalar aynı şiiri yazmaz. Ortak bir yönelişleri vardır. İmge öne çıkar, cümle alışık olmadığı yerden kırılır, anlam ilk okuyuşta teslim olmaz.

Bu yöneliş bir bilmece kulübü değildir. Dilin, düz haberden daha fazla şey taşıyabileceğini hatırlatmaktır.

Garip'ten ayrılan yer

Garip, günlük dili şiire çağırırken süslü benzetmeyi geri çekmişti. İkinci Yeni o benzetmeyi geri çağırmaz yalnızca. Benzetmeyi daha da oynak kılar. Bir söz, beklenen karşılığını vermez. İki görüntü yan yana gelir, aradaki köprüyü okur kurar. Köprü kurulamayınca şiir kapalı diye suçlanır. Suçlama her zaman haksız değildir. Her zaman da yeterli değildir. Kapalı görünen yer, bazen acele tabelanın sığmadığı yerdir.

Ayrılığı anlamak için bir Garip şiiri ile bir İkinci Yeni şiirini aynı akşam okuyun. Birinde sokak konuşur. Ötekinde sokak, bir imgenin içinde yer değiştirir. İkisi de şiirdir. Birini ötekinin hatası sanmayın.

İmge ve kırık cümle

İmge, bir şeyi başka bir şeyin ışığında göstermektir. İkinci Yeni'de ışık sertleşir. Sözdizimi de buna uyar. Yüklem gecikir, bir sıfat beklenmedik bir isme yapışır, dize bittiği yerde bitmez. Dize kırmanın anlamı değiştirmesi bu şiirde sık kullanılan bir araçtır. Araç, her kırılımda yeni bir dünya vaat etmek zorunda değildir. Bazen yalnızca kulağın alışkanlığını bozar. Bozulan alışkanlık, kelimeye yeniden baktırır.

Beş şairi tek ses sanmayın. Birinde şehir ve beden daha parlaktır. Birinde yalnızlık uzun bir konuşmaya benzer. Birinde tarih ve sertlik öne çıkar. Ayrımı ilk günden ezberlemek şart değildir. Bir kitabı bitirmeden ötekine atlamayın. Atlarsanız akım bir sis olarak kalır. Sis dağılınca şairler ayrılır.

Anlamı hemen istememek

Bu şiirin okuru sabırsız olursa eli boş döner. İlk turda olay aramayın. Bir görüntüyü, bir ses tekrarını, bir kırık cümleyi tutun. İkinci turda o tuttuğunuz şey nereye bağlanıyor, diye bakın. Bağ her zaman tek değildir. Tek olmaması, şiirin başarısızlığı demek değildir. Düzyazı şiirde olduğu gibi tabelayı ertelemek burada da işe yarar. Ertelemek, hiç anlamamak değildir. Acele kilidi reddetmektir.

Bir uyarı da durulsun. Her anlaşılmayan şiir İkinci Yeni değildir. Kimi metin gerçekten dağınıktır. Ayrım için sesli okuyun. Ses bir ritim veriyor, imgeler birbirini çağırıyorsa kapalılık bir davettir. Ses de görüntü de dağılmışsa davet yoktur. O zaman şiiri akımın hatırına yormayın.

Bugünün kulağı

Bugün bu şiirleri okumak, bir dönemin modasını tekrar etmek değildir. Düz cümlenin yetmediği yerde dilin nasıl büküldüğünü görmektir. Günlük hayatta her şey kısa ve hızlı söylenirken, bir sayfanın yavaş okunmayı istemesi başlı başına bir deneyimdir. Yavaşlık, bir bölümü sindirerek okumaya benzer. Bir şiir yeter. Bir kitap bir haftaya yayılabilir.

Başlarken en sevdiğiniz tek bir şiiri kopyalayın, altını çizmeden. Sonra kendi cümlelerinizle, bu bende ne uyandırdı diye üç satır yazın. Doğru yorumu aramayın. Uyanmayı arayın. Uyanma varsa İkinci Yeni size kapalı değildir. Yalnızca acele değildir.

Sık sorulan sorular

İkinci Yeni'yi anlamak için özel bir eğitim gerekir mi? Gerekmez. Sesli ve yavaş okuma, bir görüntüyü not etmek çoğu kapıyı açar. Her şiiri aynı gün çözmeye kalkmayın.

Beş şair aynı şeyi mi söyler? Hayır. Ortak bir yöneliş vardır. Sesleri ve konuları ayrılır. Birini okuyup akımı bitirmiş saymayın.

Anlamıyorsam şiir kötü müdür? İlk turda anlamamak bu şiirin olağan hâlidir. İkinci turda da hiçbir ritim yoksa o metni zorla sevmek zorunda değilsiniz.