Hikâyede nesne: Fincan, anahtar, mektup

Hikâyede nesne, sahnenin sessiz çalışanıdır. Bir fincan soğur, bir anahtar yanlış cebdedir, bir mektup açılmadan durur. Okur bu eşyaya bakar ve bir insanın halini, uzun bir açıklama olmadan sezer. Nesne iyi seçilirse sayfa kalabalıklaşmaz. Kötü seçilirse her eşya bir sembol gibi bağırır ve sahne bir vitrine döner.

Amaç, odayı eşyayla doldurmak değildir. Elin değdiği bir şeyi, hikâyenin isteğiyle ilişkilendirmektir. İlişki kurulunca fincan fincan olmaktan çıkmaz. Yine fincandır. Üstüne bir de beklemek, kızgınlık ya da gecikmiş bir özür binmiştir.

Üç iş, üç eşya

Nesne hikâyede kabaca üç iş görür. Birincisi, sahneyi somut tutmaktır. Konuşan iki kişinin arasında bir masa, bir bardak, bir anahtar varsa ses havada kalmaz. İkincisi, zamanı taşımaktır. Eski bir mektup, bugünkü odaya yıllar önceyi çağırabilir. Zaman atlamanın en temiz kulplarından biri tam da budur. Üçüncüsü, isteği görünür kılmaktır. Karakter mektubu açmaz, anahtarı uzatır, fincanı tabağa sert koyar. Duygu adını söylemeden hareket eder.

Üç işi birden aynı eşyaya yüklemek zorunda değilsiniz. Kısa hikâyede bir nesne yeter. İkinci nesne ancak birincinin yapamadığı işi yapıyorsa girsin. Yoksa oda, yazarın eşya listesine döner. Tek sahneli öyküde bu ekonomi daha da sıkıdır. Gözün takılacağı yer azdır. O yeri iyi seçin.

Sembol diye ilan etmeyin

Yeni yazan kişi, nesnenin anlamını okura açıklamak ister. Bu fincan onun kırık kalbidir, bu anahtar özgürlüktür, bu mektup geçmişin ta kendisidir. Açıklama, nesnenin işini öldürür. Okur resmi görmeden tabelayı okur. Tabelayı silin. Fincan soğusun, anahtar kapıda zor dönsün, mektup cebi şişirsin. Anlam, kullanımdan çıksın.

Bir de atölyelerde sık tekrar edilen bir uyarı vardır. Duvarda bir tüfek duruyorsa ve hiç işe yaramayacaksa onu oraya koymayın. Uyarı her hikâyede silah bulundurun demez. Gereksiz vurgulanan ayrıntı, okura söz verir, sonra sözü tutmaz. Anahtarı üç kez gösterip kapıyla ilgisi olmayan bir final yazarsanız okur kandırılmış hisseder. Göstermek bir vaattir. Vaadi ya tutun ya da nesneyi daha az gösterin.

El değsin

Nesne rafta durarak da iş görür, ama elde canlanır. Karakter ona dokunur, koklar, erteler, başkasına uzatır, çöpe atar, sonra çöpten alır. Bu hareketler bir paragraf sürmek zorunda değildir. Bir cümle yeter. Mektubu masaya koydu, üstüne bardağı yerleştirdi. İki hareket, açılmamış bir sözü anlatır. Duyguyu sahneye dökerken aradığınız şey çoğu zaman budur. Duygunun adı değil, elin yolu.

Dokunuş karakterden karaktere değişsin. Titiz kişi mektubun kenarını düzeltir. Aceleci kişi zarfı katlar. Çocuk puluyla oynar. Aynı mektup, üç elde üç hikâye olur. Nesneyi seçerken de karakterin gününe ait olsun. Bir öğretmenin çantası, bir aşçının kepçesi, bir misafirin ayakkabısı. O gün orada olmayacak bir mücevheri sırf güzel diye sahneye koymayın. Güzellik, aitlikten sonra gelsin.

Azaltarak güçlendirin

Taslağı bitirince nesneleri işaretleyin. Her biri bir iş görüyor mu, yoksa odayı dolduruyor mu? İş görmeyenleri silin. Kalanlardan birini, hikâyenin dönüm noktasında yeniden sahneye çıkarın. İlk sayfada görünen anahtar, sonda kapıyı açsın ya da açmasın. Açmaması da bir iştir, eğer okur o anahtarı hatırlıyorsa. Hatırlamıyorsa siz de onu yeterince kullanmamışsınızdır.

Mektup özel bir tuzaktır. İçini uzun uzun okutmak, hikâyeyi mektubun konusuna teslim eder. Bazen tek cümle, bazen hiç okunmaması daha güçlüdür. Fincan da böyledir. İçindeki çayın markasını anlatmayın. Sıcak mı soğuk mu, uzatıldı mı unutuldu mu? Bu iki soru, bir mutfak katalogundan daha çok hikâye taşır. Nesne, ayrıntı yağmuru değil, doğru yerde duran tek bir şey olsun.

Sık sorulan sorular

Her nesne bir sembol müdür? Hayır. Bazı eşyalar yalnızca sahneyi tutar. Sembol, kullanımdan kendiliğinden doğarsa yeter. İlan edilirse ağırlaşır.

Kaç nesne fazla gelir? Kısa öyküde okurun takip edeceği bir ana nesne çoğu zaman yeter. Diğerleri fon olarak kalabilir, vurgulanmadan.

Mektubun tamamını yazmalı mıyım? Yalnızca hikâyenin ihtiyaç duyduğu kadarını. Tam metin, ikinci bir hikâye açıyorsa ve buna yeriniz yoksa bir cümlelik iz daha temizdir.