Ninnilerin anlatıya yakın duran tarafı

Ninni, çocuğu uyutmak için söylenir. Bu kadarla bırakılırsa içindeki anlatı kaybolur. Bir ninni çoğu zaman bir sesleniş, bir dilek, bir küçük korku ve bir avutma taşır. Olay uzun sürmez. Yine de birisi bir şey ister, bir engel vardır, sonda ses alçalır. Bu, hikâyenin en küçük iskeletidir. İskelet beşikte kurulur.

Masalın kapısını çalmaz her ninni. Yine de tekrar, hitap ve vaat, onu düz bir melodiden ayırır. Melodi uyutur. Söz ise bir dünya kurar.

Tekrar bir beşik gibi

Ninnide aynı dize döner. Dönüş, sıkıcılık değil ritimdir. Kulak bir sonraki gelişi bilir ve bilirken sakinleşir. Masalda üç sayısının gördüğü iş, burada daha sık ve daha yumuşak bir tekrara dönüşür. Çocuk sonu merak etmez. Sonun geleceğini, sesin alçalacağını bilir. Bilmek, güvenmektir.

Yazıya geçirince bu tekrar fazla görünebilir. Fazla diye silmek, ninninin belkemiğini çıkarmak olur. Bir tekrarı koruyun. Korunan dize, dileğin çivisidir. Uyu, büyü, korkma, annen burada. Çivi yerinde kalırsa etrafındaki küçük hikâye dağılmaz. Her dize yepyeni bir haber verirse beşik sallanmaz. Sallanmayan söz, ninni olmaktan çıkar, öğüt olur.

Korku ve avutma

Birçok ninnide dışarıda bir ses, bir kurt, bir rüzgâr, bir ayrılık vardır. İçeride ise kucak vardır. Bu karşıtlık, kısa bir gerilim kurar. Gerilim bağırmaz. Fısıldar. Çocuk dünyanın tamamen tehlikesiz olmadığını sezer ve aynı nefeste birinin yanında olduğunu duyar. İkisi birden, anlatının en eski sözleşmelerinden biridir. Tehlike var, dönüş var.

Korkuyu büyütmek ninninin işi değildir. Bir görüntü yeter. Kapı, rüzgâr, uzak bir yol. Anadolu efsanesinde dağın ve suyun taşıdığı yasak, burada minyatürleşir. Yasak bağırılmaz. Ninni, yasağı bir kulağa söyleyip öteki kulağa avutmayı koyar. Avutma yalan olmak zorunda değildir. Buradayım demek, dışarıda hiçbir şey yok demek değildir.

Hitap bir karakter kurar

Ninni çoğu zaman sen diye konuşur. Sen, bebek, kuzum, oğul. Hitap, görünmeyen bir karakteri sahneye çağırır. Bir de söyleyen vardır. Anne, nine, bazen baba. İki kişi, bir oda. Karagöz'deki ikilinin gürültüsü yoktur. Burada ikili fısıldar. Yine de bir konuşmadır. Biri ister, öteki henüz cevap veremez. Cevapsızlık, uykunun kendisidir.

Söyleyen kişinin dileği de hikâyeye karışır. Uyu, çünkü yorgunum. Büyü, çünkü dünya sert. Gitme, çünkü yol uzun. Bu dilekler çocuğa söylenir ve söyleyenin hayatını da ele verir. Ninniyi okurken yalnızca çocuğa bakmayın. Kim söylüyor, neyi erteliyor, hangi korkuyu kendi için de küçültüyor? Üç soru, beşik başındaki metni bir anlatıya çevirir.

Bugün yazmak ve okumak

Eski ninnileri düz bir şiir gibi düzeltmeyin. Tekrarını, yöresel kelimesini, eksik kalan cümlesini koruyun. Eksik, ağızdan kulağa geçerken oluşan bir nefestir. Nefesi tamamlanmış bir paragrafa çevirirseniz uyku kaçar. Yeni bir ninni yazıyorsanız da bir dilek, bir küçük korku ve bir tekrar yeter. Üçü varsa olay uzun olmak zorunda değildir.

Yüksek sesle, alçak perdeden okuyun. Bağırarak okunan ninni, kendi sözleşmesini bozar. Kafiyenin mıknatısı burada işe yarar, çünkü kulak uykuya giderken bile sesi tutar. Ses tutuyorsa söz de kalır. Kalmayan ninni, belki güzel bir cümledir. Beşik değildir.

Sık sorulan sorular

Ninni masal sayılır mı? Tam bir masal değildir. Yine de hitap, dilek ve küçük bir korku taşıyorsa anlatıya yakındır. Kapısı ayrıdır.

Korku öğesi çocuğa zarar verir mi? Bağıran ve ayrıntılı korku zarar verebilir. Fısıldanan, hemen ardından avutulan tek bir görüntü ise ninninin eski dokusudur. Ölçüyü kaçırmayın.

Tekrarı yazıya geçirince silmeli miyim? Silmeyin. Tekrar, ninninin ritmidir. Bir kez korumak, metni beşikte bırakır.