“Bir varmış, bir yokmuş”: Masalın yapısı ve kalıpları

“Bir varmış, bir yokmuş...” cümlesini duyduğumuzda neredeyse refleks olarak bir masal dinleyeceğimizi anlarız. Bu giriş, okuru ya da dinleyiciyi gündelik zamandan çıkarıp başka bir zamana taşıyan küçük bir kapıdır. Masalların başı, ortası ve sonu da çoğu zaman benzer kalıplarla ilerler. Bu yazıda masalın temel yapı özelliklerini ve bu kalıpların neden işe yaradığını sade bir dille anlatıyoruz.

Tekerlemeyle başlayan yolculuk

Türk masallarında anlatıcı, hikâyeye çoğu zaman bir tekerlemeyle girer. “Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde...” gibi ritimli ve anlamı geri planda kalan sözler, dinleyiciyi hazırlamak ve hikâyenin gerçek olmadığını, bir anlatı dünyasına girildiğini hatırlatmak için kullanılır. Tekerleme aynı zamanda anlatıcının sesini ısıtan, dinleyicinin dikkatini toplayan bir araçtır. Aynı şekilde masalın sonunda söylenen “Gökten üç elma düştü” türü kapanış kalıpları da hikâyenin bittiğini belirten bir imza gibidir.

Zamansız ve yersiz bir dünya

Masalda zaman ve mekân belirsizdir: “Bir ülkede bir padişah varmış” demek yeterlidir. Hangi yüzyıl, hangi şehir olduğu önemli değildir. Bu belirsizlik masalın evrenselliğini sağlar; farklı dinleyiciler masalı kendi dünyalarına yerleştirebilir. Karakterlerin çoğu da kişisel adlardan çok rolleriyle anılır: padişah, vezir, kız, üvey anne, yoksul oduncu. Keloğlan gibi bazı karakterler ise tekrar eden bir tip olarak ortaya çıkar.

Üçleme ve tekrarın gücü

Masallarda sayı üç sık görülür: üç kardeş, üç görev, üç dilek. Tekrar, sözlü anlatıda dinleyicinin takibini kolaylaştırdığı gibi gerilimi de artırır. Genellikle ilk iki denemede kahraman başarısız olur ya da sıradan bir sonuç alır; üçüncüde beklenmedik bir çözüm ortaya çıkar. Bu yapı, dinleyicinin neyin geleceğini az çok tahmin etmesine rağmen heyecanını korur. Dede Korkut boylarında da benzer tekrar ve kalıp ifadelerin sözlü gelenekteki rolünü Dede Korkut anlatı dünyasını anlattığımız yazıda görebilirsiniz.

İyi ve kötünün net ayrımı

Masallarda karakterler çoğunlukla keskin biçimde ayrılır: iyiler iyidir, kötüler kötüdür. Bu ayrım, hikâyenin ahlaki yapısını kolay anlaşılır kılar. İyi karakter genellikle alçakgönüllü, çalışkan ve dürüst; kötü karakter ise açgözlü, kıskanç ya da kibirlidir. Sonunda iyilik ödüllendirilir, kötülük cezasını bulur. Çocuklar için bu yapı adalet duygusunu pekiştiren bir çerçeve sunar.

Masalın yapısını çözmek: işlevler

Rus araştırmacı Vladimir Propp, halk masallarını inceleyerek birçok masalın benzer sabit işlevlerle ilerlediğini ileri sürmüştür: bir yokluk ya da yasak, kahramanın yola çıkması, bir yardımcı ile karşılaşma, sınavlar ve sonunda ödül gibi. Bu yaklaşım masalları tek tek ele almak yerine ortak bir iskelet üzerinden okumamızı sağlar. Bu fikre tamamen katılmasanız bile, farklı masallarda benzer örüntüleri fark etmek keyifli bir okuma alıştırmasıdır.

Masalı bugün nasıl yazarsınız?

Kendi masalınızı yazmak istiyorsanız şu adımları izleyebilirsiniz:

Basit bir yokluk ya da eksiklik belirleyin: bir kayıp, bir yasak ya da bir ihtiyaç.
Kahramanı yola çıkaran küçük bir neden bulun.
Üç denemelik bir yol kurun.
Her denemede küçük bir değişiklik yapın.
Sonunda ödülü kahramanın erdemiyle ilişkilendirin.

Sık sorulan sorular

Masal ile hikâye aynı mıdır? Hayır. Masal, olağanüstü unsurların ve kalıp anlatım özelliklerinin yoğun olduğu, gerçek zaman ve mekândan bağımsız bir türdür. Hikâye ise daha geniş bir kavramdır.

Masallar yalnızca çocuklar için mi? Çocuklara uygun anlatılabilir, ama masallar tarihte yetişkin dinleyicilere de anlatılmıştır; bu nedenle farklı katmanlarda okunabilir.

Masal kalıplarını modern hikâyede kullanabilir miyim? Evet; üçleme, tekerleme ya da simgesel karakterler günümüz hikâyelerinde de bilinçli bir üslup tercihi olarak kullanılabilir.