Masallarda tekrar eden figürler ve kalıplar

Masal her seferinde yepyeni birini anlatıyor gibi durur, sonra aynı kapıdan girer. En küçük kardeş hor görülür, üvey anne evi daraltır, ormanda yaşlı biri bir öğüt ya da bir eşya verir, üç görev kapıda bekler. Bu tekrar bir tembellik değildir. Dinleyicinin kulağı kalıbı tanır, anlatıcı da kalıbın içinde şaşırtacak yeri arar. Tanıdık figür, yeni ayrıntının görünmesini sağlar.

Kalıbı küçümsemek kolaydır. Asıl iş, kalıbın neden bu kadar dayandığını görmektir. Görmek, hem eski masalı hem bugün yazılacak masalı daha adil okutur.

Küçük olanın payı

Masalda çoğu zaman en küçük kardeş, en zayıf görünen, en geç gelen kazanır. Büyükler acele eder, küçümser, hileye yaslanır. Küçük olan durur, selam verir, bir hayvanı incitmez, bir lokmayı böler. Bu düzen, dinleyen çocuğa basit bir teselli gibi gelebilir. Teselli vardır, ama yalnızca teselli değildir. Masal, gücün bağırarak değil, dikkatle ilerlediğini söyler. Dikkat etmeyen büyük, yolun yarısında elenir.

Figür bu yüzden bir karakter tahlili beklemez. Adı bile değişebilir. Değişmeyen, evdeki sırası ve hor görülmesidir. Masalın açılış kalıpları bizi bu sıraya çabuk alıştırır. Bir varmış bir yokmuştan sonra gelen ev, çoğu zaman adaletsiz bir evdir. Adalet finalde kurulur. Final gelmeden küçük olanın sabrı, anlatının belkemiğidir.

Engel ve yardımcı

Üvey anne, cadı, aç gözlü komşu, imkânsız görev veren padişah. Engel figürü, kahramanın evden çıkması için vardır. Ev rahat olsa yol başlamaz. Bu figürleri tek tek kötü insan diye okumak masalı daraltır. Onlar bir eşiği temsil eder. Eşik aşılınca masal yürür.

Karşılarında yardımcı durur. Yaşlı kadın, konuşan kuş, minnettar bir at, bir kuyu başındaki ses. Yardımcı, kahramanın yerine işi bitirmez. Bir şart koyar, bir eşya verir, bir yasak söyler. Yasak çiğnenirse ceza gelir. Bu sözleşme, hayvan masalındaki açık dersle akrabadır, ama birebir aynı değildir. Fablda ders sonda bağırır. Masalda ders, yasağın tutulup tutulmamasına yayılır. Dinleyici neyi bozarsan yolun kapanacağını olayın içinden öğrenir.

Üç sayısı ve dönüş

Üç görev, üç kardeş, üç gece. Üç, kulağın sayabildiği en küçük destandır. Birincide düzen tanıtılır, ikincide tekrar güven verir, üçüncüde kural bozulur ve asıl olay gelir. İki olsaydı tekrar zayıf kalırdı. Dört olsaydı dinleyici yorulurdu. Anlatıcı bu ekonomiyi içgüdüyle kullanır. Siz de bir masalı yeniden anlatırken üçün üçüncüye saklayın. Sürprizi birinciye harcamayın.

Dönüş de kalıbın parçasıdır. Kahraman ormandan eve gelir. Ev aynı ev değildir, çünkü giden kişi aynı kişi değildir. Düğün, taht, bir özür ya da bir barış. Bazen de dönüş olmaz. Olmayınca masal daha sert bir eşikte durur. Nasreddin Hoca fıkrasındaki kapanış gibi şakaya kaçmaz. Masal, dönüşü ciddiye alır. Eve varınca dinleyici rahatlar. Varamazsa rahatsızlık da hikâyenin hükmüdür.

Kalıbı bugün kullanmak

Eski figürü aynen kopyalamak, masalı yaşatmaz. Üvey anneyi sebepsiz kötülük diye sürdürmek, bugünün okurunu hem sıkar hem incitir. Kalıbın işini koruyup yüzünü değiştirmek daha dürüsttür. Engel bir kişi olmak zorunda değildir. Bir kapı, bir borç, bir suskun ev de engel olur. Yardımcı bir peri olmak zorunda değildir. Bir komşu, bir kütüphane, bir hayvan da şart koyabilir.

Korunacak olan şudur: hor görülen birinin dikkatli oluşu, bir yasak, üç deneme, bir dönüş. Bunlar durursa masal masal kalır. Yüzler değişirse masal bu çağa nefes alır. Değiştirirken de alay etmeyin. Kalıp, dalga geçilecek bir kostüm değildir. Binlerce ağızın ortak hafızasıdır. Hafızayı tanıyan kişi, yeniyi daha temiz yazar.

Sık sorulan sorular

Aynı figürler masalı sıkıcı yapmaz mı? Tanıdık figür sıkmaz, tembel ayrıntı sıkar. Kalıp dururken her anlatılışta bir eşya, bir ses, bir yasak değişebilir.

Üvey anne figürünü kullanmak zorunda mıyım? Hayır. Onun gördüğü iş, evin içinde bir engel çıkarmaktır. Engeli başka bir yüzle kurabilirsiniz. Yüz değişir, eşik kalır.

Üç sayısı şart mı? Şart değildir, ama kulak bu sayıyı çabuk tutar. İki zayıf, dört dağınık kalabilir. Üçü bozacaksanız yerine başka bir ritim koyun.