Bilmece ve tekerlemenin söz oyunundaki yeri
Bilmece neden bir soru, tekerleme neden bir ritimdir? Söz oyununda kulağın, tekrarının ve cevabın sade bir açıklaması.
Bilmece bir kapı kilitler ve anahtarı sözde saklar. Tekerleme ise kapıyı kilitlemez, dili bir ritimde koşturur. İkisi de oyun diye küçümsenir. Küçümseme, kulağın en eski okulunu kaçırır. Çocuk bu oyunla sesi tanır, büyüğü bu oyunla zekâyı ölçer, anlatıcı bu oyunla masala girmeden önce ağzı ısıtır. Isınan ağız, sonra daha uzun bir hikâyeyi de taşır.
İkisini aynı şey sanmayın. Biri cevap ister. Öteki cevap istemez, nefes ister.
Bilmece bir sözleşmedir
Bilmecede biri bilir, öteki arar. Arayan, ipucunu dinler. İpucu fazla açık olursa oyun biter. Fazla kapalı olursa oyun adaletsizleşir. İyi bilmece bu ikisinin arasında durur. Bir eşyayı başka bir eşyanın ışığında gösterir, ama ışığı tamamen kapatmaz. Bu gösteriş, ölçülü metaforun halk ağzındaki hâlidir. Benzetme vardır. Açıklama hemen gelmez. Cevap sonda, bir kelimedir.
Cevabı bilen kişi de her zaman üstünlük taslamasın. Mecliste bilmece, bilgiçliği değil dikkati ölçer. Dikkat, bir ses benzerliğinde, bir eksik söylenen parçada, bir yön değiştirmesinde saklıdır. Saklanan şey bulununca herkes güler. Gülme, ezileni değil, sözün kilidini kutlar.
Tekerleme nefesi çalıştırır
Tekerleme cevap beklemez. Aynı sesi, aynı heceyi, birbirine çarpan kelimeleri koşturur. Dil takılırsa oyun tamamdır. Takılmamak da bir marifettir. Bu yüzden tekerleme, şiir ezberinin oyun hâlidir. Kulak tekrar eder, ağız yetişmeye çalışır. Yetişince ritim bedene iner.
Masalcı, uzun anlatıdan önce tekerlemeyle ağzını ve dinleyenin kulağını açar. Açılış, bir varmış bir yokmuş kalıbının yanındaki küçük kapıdır. Kapı anlamsız görünebilir. Anlamı, hikâyenin olayında değil, kulağın hazır olmasındadır. Hazır olmayan kulak, masalın tekrarını sıkıcı bulur. Hazır olan kulak, tekrarı bir beşik gibi tanır.
Söz oyunu neden ciddiye alınır
Oyun, ciddiyetsizlik değildir. Dilin sınırını yoklamaktır. Bilmece, bir şeyi adıyla söylemeden nasıl göstereceğini dener. Tekerleme, anlam tam oturmasa da sesin nasıl taşınacağını dener. İkisi de yazıdan önce vardır. Yazıya geçince de ölmez. Ölmemesinin sebebi, insanın hâlâ bir kelimeyi başka bir kelimenin yerine koyarak gülmek istemesidir.
Ninnideki tekrar tekerlemeye yakındır. İkisi de ritmiyle yatırır ya da uyandırır. Bilmece ise daha uyanık bir sözleşmedir. Gözler açık, cevap aranır. Aynı akşam üçü de söylenebilir. Söylenince çocuk, dilin hem avutan hem sınayan yüzünü görür. İki yüz de büyürken lazımdır.
Bugün yazmak ve sormak
Yeni bir bilmece kuracaksanız önce cevabı seçin, sonra onu bir işare dönüştürün. İşaret, cevabın kendisi olmasın. Bir hareketi, bir yeri, bir sesi olsun. Sonra bir başkasına sorun. İlk saniyede buluyorsa fazla açıktır. Hiçbir ipucu vermiyorsa fazla kapanmıştır. Ortası, iyi oyundur.
Tekerlemede ise anlamı zorla derinleştirmeyin. Ses takılıyorsa iş görmüştür. Takılmayan, düzgün bir cümle tekerleme değildir. Düzgün cümle başka bir türdür. Türleri karıştırmayın. Karıştırırsanız bilmece öğüte, tekerleme nutka döner. İkisi de o zaman oyun olmaktan çıkar. Çıkan şey, kulağın en eski okulunu kaybeder.
Sık sorulan sorular
Bilmece ile tekerleme aynı mı? Değildir. Bilmece bir cevap saklar. Tekerleme bir ritmi koşturur. Biri kilit, öteki nefestir.
Çocuk oyunundan ibaret midir? Değildir. Büyüklerin meclisinde de zekâyı ve kulağı ölçer. Çocukta ise dilin ilk okuludur.
Yenisini yazarken neye dikkat etmeli? Bilmecede ipucu adil olsun. Tekerlemede ses takılsın. İkisinde de öğüdü sona eklemeyin. Oyun, tabelaya muhtaç değildir.