Masalı bugüne taşımak: Kalıbı yenilemek

Eski bir masalı bugüne taşımak, kostümü değiştirip aynı nutku okutmak değildir. Kalıbın gördüğü iş durur. Yüzü değişir. En küçük olan hâlâ dikkatlidir, bir yasak hâlâ vardır, üç deneme hâlâ kulakta tutar, dönüş hâlâ ciddiye alınır. Buna karşılık üvey anne sebepsiz bir kötülük olmaktan çıkabilir. Orman bir hastane koridoru, bir yardımcı bir komşu, bir at bir otobüs bileti olabilir. İş yerinde kalırsa masal masal kalır.

Yüz değişince de alay etmeyin. Kalıp, dalga geçilecek eski bir elbise değildir. Birçok ağzın ortak hafızasıdır.

Önce işi bulun

Yeniden yazmadan önce figürün adını değil, işini yazın. Bu kişi kahramanı evden neden çıkarır? Bu eşya hangi yasağı taşır? Bu tekrar neden üçüncüde bozulur? Masaldaki tekrar eden figürler size bu işlerin listesini verir. Liste elinizdeyse yüzü özgürce değiştirebilirsiniz. Liste yoksa yeni bir şehir adı koymak, masalı bugüne taşımaz. Yalnızca dekor değiştirir.

İşi bir cümleyle yazın. Engel, evin içindeki bir suskunluktur. Yardımcı, şart koşan bir komşudur. Dönüş, aynı mutfağa başka bir insan olarak girmektir. Cümleler bu kadar sade kalırsa süs sizi yolda bırakmaz.

Yasağı koruyun

Masalın belkemiği çoğu zaman bir yasaktır. Şu saatten sonra bakma, şu sözü etme, şu lokmayı tek başına yeme. Yasağı silerseniz olay bir dilekten ibaret kalır. Yasağı bugünün diline çevirin, ama bir bedeli olsun. Gece telefona bakmamak, bir sırrı paylaşmamak, bir kapıyı erken açmamak. Bedel gülünç de olabilir, sert de. Bedelsiz yasak, öğüt tabelasına döner.

Hayvan masalındaki açık ders burada da bir ölçü verir. Ders en başta bağırırsa merak ölür. Önce olay yürüsün, yasak tutulsun ya da bozulsun, sonda kısa bir yüzleşme kalsın. Yüzleşme bir nutuk olmak zorunda değildir. Bir nesnenin yerinde durması yeter.

Kötülüğü sebepsiz bırakmayın

Eski masalda engel figürü bazen yalnızca kötüdür. Bugünün okuru bu sebepsizliği hem sıkıcı hem haksız bulabilir. Sebebi uzun bir psikoloji dosyasına çevirmeyin. Küçük bir korku, bir yoksunluk, bir alışkanlık yeter. Engel yine engel olsun. Anlaşılır olsun diye kahramanın işini bitirmesin. Anlaşılmak, affedilmek değildir. Affedilecekse bunun da bir sahnesi olsun, bir cümlelik ilan değil.

Çocuk için yazıyorsanız korkuyu tek görüntüde tutun ve dönüşü esirgemeyin. Yetişkin için yazıyorsanız dönüş gecikebilir. Hiç gelmemesi de bir hükümdür. Hüküm, efsanedeki yer duygusu gibi bir yere bağlanırsa daha da sağlam durur. Şehirde de bir eşik, bir merdiven, bir son otobüs bu işi görür.

Sesli prova

Yeni masalı yüksek sesle okuyun. Üç tekrar kulağı yoruyor mu, yasak anlaşılıyor mu, dönüş bir reklam cümlesine mi benziyor? Yorulan yeri kısaltın. Reklam gibi duran teselliyi silin. Masal teselli dağıtabilir. Dağıtırken de olayın bedelini saklamasın. Bedel saklanırsa ortaya yalnızca şirin bir metin çıkar.

Bitince bir de şunu sorun. Bu metnin yüzünü değiştirsem, altındaki kalıp hâlâ görünür mü? Görünmüyorsa bugüne fazla yapışmış, masalı kaybetmiş olabilirsiniz. Görünüyor ve yüz de bugünün bir odasına benziyorsa taşıma tamamdır. Kalıp durur. Elbise değişir. Dinleyen, ikisini birden tanır.

Sık sorulan sorular

Eski masalın sonunu değiştirmek saygısızlık mı? Hayır. Kalıbın işini koruyorsanız sonun yüzü değişebilir. İş de yüz de silinirse ortaya başka bir tür çıkar. Onu da masal diye satmayın.

Her figürü modern bir mesleğe çevirmeli miyim? Hayır. Meslek bir yüz olabilir, şart değildir. Şart olan, figürün eski işini görmeye devam etmesidir.

Çocuk ile yetişkin masalı aynı yasakla yürür mü? Yasak ikisinde de olabilir. Çocukta görüntü tek ve dönüş yakın olsun. Yetişkinde bedel daha geç gelebilir.