Aynı kitabı yıllar sonra yeniden okumak

Yıllar sonra açılan kitap, ilk günkü kitap değildir. Sayfa aynıdır, göz değişmiştir. Bir cümle ilk okumada geçilmiş, ikincide durmuştur. Bir karakter o zaman haklı görünmüş, şimdi inatçı gelmektedir. Yeniden okumak bir tekrar değil, ikinci bir tanışmadır. Bu yüzden aynı kitabı bitirmeden yeniden başlamak da, bitirdikten yıllar sonra dönmek de meşru bir okuma biçimidir.

Ayıp olan bırakmak değildir. Ayıp sayılan, çoğu zaman başkasının rafına göre okumaktır. Kendi rafınıza döndüğünüzde kitap sizinle konuşmayı sürdürür. Siz de ona ilk günkü aceleyle cevap vermezsiniz.

İlk okumanın izi

İlk okuma acelecidir. Merak, sonu öğrenmek ister. İnce bir cümle, olayın gürültüsünde kaybolur. Yıllar sonra o cümle öne çıkar, çünkü sonucu zaten bilirsiniz. Sonu bilmenin korkusu kalkınca dikkat, nasıl anlatıldığına kayar. Bu kayma, klasiklerin ikinci okumada birden açılmasının sebebidir. İlk seferde zor gelen bir roman, ikinci seferde size üstünlük taslamaz. Siz de ona daha az kızarsınız.

Klasiklerin neden zor geldiğini düşünmüş olanlar, ikinci turda o zorluğun bir kısmının tempo alışkanlığından geldiğini görür. Acele azalınca cümle nefes alır. İlk okumada atladığınız tasvir, ikincide bir karakterin ahlakına dair ipucu taşıyor olabilir. Bunu görmek için daha zeki olmanız gerekmez. Daha az telaşlı olmanız yeter.

Not varsa konuşma başlar

Kenar boşluğuna yazdığınız bir söz, eski halinizden kalan bir mektuptur. Onu silmeyin ve utanmayın. O not yanlış da çıksa kıymetlidir, çünkü bugünkü sizle dünkü siz aynı sayfada karşılaşır. Kitap notu tutmanın yolları bu karşılaşmayı kolaylaştırır. Not yoksa da yeniden okuma mümkündür. O zaman hafızanızın sizi nerede yanılttığına bakın.

Hatırladığınız sahne gerçekten var mıydı, yoksa siz mi eklemiştiniz? Bu küçük yüzleşme, okumanın en eğlenceli anlarından biridir. Kitabın suçlusu olmazsınız. Hafızanın hikâye kurduğunu görürsünüz. Eski kurşun kaleminiz sizi bir yöne çeker. İsterseniz ikinci turda o izlere bilerek geç bakın. Önce taze gözle bir bölüm okuyun, sonra eski işaretinizi bulun. İki bakış yan yana gelince kitap çoğalır.

Ne aradığınıza karar verin

Her dönüş aynı şeyi aramaz. Kimi kez teselli, kimi kez zanaat, kimi kez bir karakterle hesaplaşmak istersiniz. Aramayı adlandırmak, hayal kırıklığını azaltır. Çocukken sevdiğiniz serüvene bilgelik beklemek haksızlık olur. Usta bir yazarın cümle ritmini merak ediyorsanız olayın yavaşlığı sizi üzmez. Karar verince de kitabı baştan sona okumak zorunda değilsiniz. Bazen bir bölüm, bir mektup, bir sahne yeter.

Yeniden okumanın ahlakı, kitabı tüketmek değildir. Onunla yeni bir süre geçirmektir. Yarım bırakırsanız kenarına küçük bir işaret koyun. İşaret, kitabı suçlamaz. Sizin o günkü halinizi kaydeder. Aynı çeviriye de mahkûm değilsiniz. İlk okuduğunuz çeviri sizde bir ses bırakmıştır. Merak ederseniz başka bir çevirinin ilk bölümünü yan yana koyun. Hangisi o günkü kulağınıza yakınsa onunla devam edin. Sadakat, kapak adınadır, her satırın eski hâlini korumak zorunda değildir.

Rafın bir köşesi

Yeniden okumak, yeni kitap almayı yasaklamaz. Yalnızca rafın bir köşesini tanıdık metinlere ayırır. Yılda bir iki dönüş, okuma yılını daha az dağınık kılar. Sürekli yeni kapak kovalamak da güzeldir, ama hiçbir metinle ikinci kez konuşmuyorsanız zevkiniz hep ilk izlenime mahkûm kalır. İkinci izlenim daha adildir. Hem yazarı hem kendinizi daha yavaş yargılarsınız.

Okuma alışkanlığını küçük adımlarla kuran biri, bu dönüşleri de aynı küçüklükte tutabilir. Koca bir romanı bir hafta sonuna sıkıştırmak şart değildir. Her akşam on sayfa, eski bir kitapla yeniden konuşmak için yeter. Önemli olan, sayfayı açtığınızda kendinize bir soru sormanızdır. Bu sefer neye bakacağım? Cevap, ritme, bir karaktere ya da sizi yıllar önce yaralayan bir sahneye dair olabilir. Soru netse, ikinci okuma savrulmaz.

Sık sorulan sorular

Her kitap ikinci okumayı hak eder mi? Hayır. Sıkıldığınız, size kötü davranılmış gibi gelen, bir şey öğrenmeden öfkelendiğiniz kitabı bırakabilirsiniz. Dönüş, borç değil, davettir.

Aynı çeviriyi mi okumalıyım? İlla değil. İlk sesiniz bir çeviride kalmış olabilir. Başka bir çevirinin açılışını yanına koyup o günkü kulağınıza hangisi yakınsa onunla sürdürün.

Altını çizdiğim yerler beni yanıltır mı? Biraz yönlendirir, bu doğaldır. İkinci turda eski işaretlere bilerek geç bakmak, taze bir bakış bırakır. Sonra kurşun kalemle yeniden konuşursunuz.