Mansfield öykülerinde anlık izlenim

Katherine Mansfield'ın öyküsü uzun bir hayat özeti vermez. Bir bahçe partisinin, bir park bankının, bir odanın içindeki anı yakalar. O anın içinde bir sosyal yüzey vardır. Gülümseyen yüzler, doğru kıyafet, doğru cümle. Sonra küçük bir ayrıntı bu yüzeyi çatlatır. Çatlak bağırmaz. Bir bakış, bir ses, bir komşu haber yeter. Okur, az önce neşeli görünen sahnenin altındaki başka hayatı sezer.

Bu yöntem, büyük bir olay icat etmekten daha zordur. Zorluk, seçilen anın bütün bir düzeni taşımasındadır.

Yüzey ve çatlak

Mansfield'da insanlar çoğu zaman iyi görünmek ister. Parti hazırdır, şapka yerindedir, konuşma hafiftir. Hafiflik bir suç değildir. Bir sınıfın kendi rahatını nasıl ördüğüdür. Örtü, yan taraftaki bir ölüm, bir yoksulluk ya da bir yabancılaşma haberiyle incelir. Haber sahneyi bir felaket romanına çevirmez. Yüzeyin ne kadar ince olduğunu gösterir.

Çehov'da söylenmeyenin gücü ile akrabalık hissedilir. İkisi de nutuk sevmez. Mansfield'da akrabalık, özellikle toplumsal yüzeyin parlaklığında belirir. Parlaklık bozulunca kişi bir an için kendi ayrıcalığını görür. Görmek, onu hemen değiştirmez. Görmenin kendisi öykünün darbesidir.

Ayrıntı neden yeter

Bir eldiven, bir sandviç, bir müzik parçası, bir pencere. Bunlar sembol diye ilan edilmez. Sahnede kullanılır. Kullanılınca okur, büyük bir açıklama olmadan kimin içeri kimin dışarı kaldığını anlar. Hikâyedeki nesnenin görevi burada çok incedir. Nesne bağırmaz. Yerinde durur ve birinin onu fark edip etmemesi, ahlakın ta kendisi olur.

Bu yüzden Mansfield okurken olay özeti çıkarmaya kalkmayın. Özet, partiyi ve haberi yan yana koyar, çatlağı kaçırır. Çatlak, kimin neyi görmezden gelebildiğindedir. Görmezden gelinen şey bir cümleyle suçlanmaz. Bir devam eden hazırlık, bir ertelenen bakış olarak kalır. Kalınca okur rahatsız olur. Rahatsızlık, ders cümlesinden daha uzun yaşar.

Anın süresi

Bu öykülerde zaman dardır. Bir öğleden sonra, bir gezinti, bir ziyaret. Darlık, bir sayfalık kurgu ile kısa öykü arasındaki odaya benzer. Mansfield odayı kurar, ama odayı yılların biyografisiyle doldurmaz. Geçmiş bir ayrıntıyla sızar. Sızınca da bugünkü anın rengini değiştirir. Değiştirmek için uzun bir geri dönüş gerekmez.

Okur bu darlıkta sabırsızlanırsa eline az şey geçer. Sabrederse bir sosyal düzenin bütün konforunu bir fincanın etrafında görür. Görmek için her cümleyi çözmek şart değildir. Kimin rahat, kimin rahatsız olduğunu takip etmek yeter. Rahatlık ile rahatsızlık yer değiştiriyorsa öykü işini görmüştür.

Bugün okumak

Partiler, kıyafetler ve mahalleler değişir. Yüzeyin ince olması değişmez. Bir kutlama sürerken yan tarafta başka bir hayatın kesilmesi, bugün de tanınır bir durumdur. Mansfield bunu bir gazete haberi gibi yazmaz. Bir insanın o haberi ne kadar içeri alabildiğini yazar. Alamaması da yazının parçasıdır. Suçlama parmağı uzamaz. Parmak uzamayınca okur kendi payını daha zor inkâr eder.

Bir öyküyle başlayın. Bütün kitabı bir oturumda geçmeyin. Bitince şunu sorun. Bu sahnede kim rahatlığını sürdürebildi, kim sürdüremedi? Cevap iki kelimeyse öyküyü kaçırmamışsınızdır. Uzun bir yorum gerekmez. An, zaten uzun yorumun yerine geçen şeydir.

Sık sorulan sorular

Mansfield'ı okumak için dönem tarihi gerekir mi? Gerekmez. Sınıf farkı ve sosyal yüzey metnin içindedir. Ayrıntıyı takip etmek, tarih ezberinden daha çok kapı açar.

Öyküler neden kısa duygusu verir? Çünkü bir anı seçerler. Kısa olmaları eksik oldukları anlamına gelmez. Seçilen an, bir düzeni taşır.

Olay azsa hikâye zayıf mı kalır? Hayır. Darbe, patlamada değil, yüzeyin çatladığı yerdedir. Çatlak görünüyorsa olay az da olsa hikâye doludur.