Çehov'un öykülerinde söylenmeyenin gücü

Anton Çehov, dünya edebiyatında kısa hikâyenin en etkili ustalarından biri olarak anılır. Aslen hekim olan yazar, öykülerinde insanı bir doktor sabrıyla gözlemler; ama teşhis koymak yerine yalnızca gösterir. Okur, Çehov'u okuduktan sonra çoğu zaman tamamlanmamış bir şey hissiyle baş başa kalır. Bu his bir eksiklik değil, bilinçli bir tercihtir. Aşağıda onun öykü anlayışını, kısa hikâye yazmak isteyenlere de ilham verecek yönleriyle ele alıyoruz.

Büyük olay yok, büyük anlam var

Çehov'un öykülerinde cinayet, savaş ya da dramatik bir yüzleşme beklemek yanlış olur. Bir memurun bir hatası, bir evliliğin sessiz yorgunluğu ya da bir kasabanın monotonluğu hikâyenin merkezinde yer alabilir. Bu küçük ölçek, yazarın insanlık hallerine dair söyleyeceklerini daha yalın ve daha inandırıcı kılar. Önemli olan olayın büyüklüğü değil, olayın karakterde bıraktığı izdir.

Yargılamayan anlatıcı

Çehov'un en çok anılan özelliklerinden biri, karakterlerini ahlaki bir yargıyla etiketlememesidir. Anlatıcı, kahramanının zaaflarını da erdemlerini de aynı sakinlikle aktarır. Bu tavır, okuru da yargılamak yerine anlamaya yöneltir. Yazmaya yeni başlayanlar için burada önemli bir ders vardır: karakterin hatalarını açıkça kınamak yerine onları göstermek, okura düşünme alanı bırakır.

Açık uçlu bitişler

Çehov'un öykülerinde sonuçlar çoğu zaman kesin bir çözümle kapanmaz. Karakterler bir kararın eşiğinde bırakılır ya da bir gerçeği yeni fark etmiş olarak sahneden çıkar. Bu bitiş biçimi, hikâyenin okur zihninde devam etmesini sağlar. Açık uç, yazarın pes etmesi değildir; ipuçları önceden yerleştirilmiş olduğundan okur sonucu kendi başına çıkarabilir. Bu konuyu kısa hikâyenin temel özelliklerini anlattığımız yazıda da ele almıştık.

Ayrıntının işlevi

Çehov'a atfedilen ve yazma derslerinde sık anılan bir fikir vardır: bir hikâyede bir silah görünüyorsa, bir noktada kullanılmalıdır. Bu söz, yazarın hiçbir ayrıntıyı rastgele koymaması gerektiğini hatırlatır. Öykülerinde de ayrıntılar süs değil, anlam taşıyıcıdır: bir eldiven, bir çay bardağı ya da bir bakış, karakterin iç dünyasını sezdirir. Siz de yazarken şu soruyu sorabilirsiniz: bu ayrıntı çıkarılsa hikâye bir şey kaybeder mi?

Çehov'dan öğrenilebilecekler

• Sadelik: Gösterişli bir dil yerine açık ve dengeli cümleler kullanmak.
• Gözlem: Karakterlerin küçük hareketlerinden ruh hallerini sezdirmek.
• Ölçülülük: Duyguyu doğrudan söylemek yerine sahneyle taşımak.
• Güven: Okurun boşlukları kendi başına doldurabileceğine inanmak.

Okumaya nereden başlamalı?

Çehov'un öyküleri, birçok dilde ve birçok çevirmenin elinden çıkmış seçkilerle okunabilir. Çeviri farklılıkları tonu etkileyebileceğinden, önce kısa bir seçki ile başlayıp beğendiğiniz çevirmenin diğer kitaplarına geçmek mantıklıdır. Oyunlarına da göz atmak, aynı sadeliğin sahnedeki karşılığını görmek açısından ilginç olabilir.

Sık sorulan sorular

Çehov sadece öykü mü yazdı? Hayır, oyun yazarlığıyla da tanınır. Tiyatro eserleri dünya sahnelerinde hâlâ oynanır.

Öykülerinin sonu neden belirsiz hissettiriyor? Çünkü yazar her şeyi açıklamak yerine okura pay bırakır. Hikâyenin etkisi, bu boşlukta okurun düşünmesiyle tamamlanır.

Yazma çalışması için nasıl faydalı olur? Bir öyküsünü okuyup ardından aynı sahneyi kendi cümlelerinizle, hiçbir duyguyu adıyla söylemeden yazmayı deneyebilirsiniz.