Metaforu ölçülü kullanmak

Metafor, bir şeyi başka bir şeyin ışığında göstermektir. Işık yerindeyse sahne birden açılır. Üst üste binince ise okur ışığı değil, yazarın hünerini görür. Ölçü buradadır. Bir benzetme, bir sahnede bir iş görsün. İkinci benzetme ancak birincinin göremediği yeri görüyorsa gelsin. Görmüyorsa süs olarak kalsın ve sonra çıksın.

Benzetmeyi sevmek ayıp değildir. Sevdiğinizi her cümleye davet etmek, sahneyi bir vitrine çevirir.

Bir iş, bir görüntü

İyi metafor yeni bir bilgi vermez yalnızca. Karakterin hâlini, sizin düz söylemekten kaçındığınız bir kesinlikle gösterir. Yorgunluk bir çuval gibi çöker. Bu cümle, çok yorgundu demekten daha bedenseldir. Bedenselse iş görmüştür. Görmüşse yanına bir de dağ gibi, gece gibi, kurşun gibi eklemeyin. Üç görüntü, hiçbirini tutturmaz.

Duyguyu sahneye dökerken kullandığınız hareket, çoğu zaman metaforun rakibidir. Hareket duruyorsa benzetme fazla gelebilir. Hareket yetmiyorsa tek bir benzetme onu tamamlar. İkisi birden aynı yükseklikte bağırırsa okur hangi gözle bakacağını şaşırır. Birini alçaltın.

Açıklamayın

Metaforu kurduktan sonra anlamını çözmek, şakayı anlatmaya benzer. Bu çuval aslında onun ruh halidir, demeyin. Okur çuvalı görmüştür. Görmemişse benzetme zayıftır, açıklama onu kurtarmaz. Zayıfsa silin, daha bedensel bir tane bulun. Güçlüyse yalnız bırakın.

Bir de hazır benzetmeler vardır. Kar gibi beyaz, ok gibi fırladı, kalbi küt küt. Bunlar bir zamanlar görüntüydü, şimdi tabeladır. Tabela, hava durumunun klişesi gibi duyguyu peşin söyler. Peşin söylenen şey okuru uyandırmaz. Kendi görüntünüzü, bu odadaki bu eşyadan çıkarın. Çuval orada yoksa çuval demeyin. Orada olan bir palto, bir musluk, bir kapı olsun.

Yığılma nasıl anlaşılır

Bir paragrafı tarayın. Gibi, sanki, tıpkı kaç kez geçmiş? Üçten fazlaysa paragraf bir benzetme yarışıdır. Yarışı bir kazananla bitirin. Diğerlerini düz cümleye çevirin. Düz cümle utanılacak bir şey değildir. Düz cümle, metaforun nefes alacağı boşluğu açar. Boşluk olmazsa her satır bir görüntü yarışına döner ve sahne kaybolur.

Şiirde ölçü daha da naziktir. İkinci Yeni'nin imgesi bilinçli olarak oynaktır. Hikâyede aynı oynaklık her sayfada tekrarlanırsa okur sahneyi kaybeder. Hikâye bir zemin ister. Zemin düz cümledir. Metafor zeminin üstündeki tek penceredir. Her duvar pencere olursa ev dağılır.

Sesli eleme

Metni sesli okuyun. Benzetmenin olduğu yerde sesiniz birden süsleniyorsa durun. Süs, işe mi yarıyor, hüneri mi gösteriyor? Hüner gösteriyorsa kesin. İşe yarıyorsa bir sonraki paragrafta aynı hüneri tekrarlamayın. Okur bir görüntüyü hatırlar. Beşini hatırlamaz. Hatırlanan tek görüntü, hikâyenin küçük bir amblemi olabilir. Amblem ilan edilmez. Yerinde durur.

Son bir yoklama: metaforu çıkarın. Cümle hâlâ aynı işi görüyor mu? Görüyorsa benzetme fazla yüklenmiştir. Görmüyorsa kalmaya hak kazanmıştır. Hak, güzellikten önce gelir. Güzel olup da iş görmeyen görüntü, başka bir defterin şiiridir. Bu sahnenin cümlesi değildir.

Sık sorulan sorular

Metafor kullanmak gösteriş midir? Kendiliğinden değil. Bir sahnede bir iş görüyorsa gösteriş değil, kısayoldur. Üst üste binince gösterişe döner.

Hazır benzetme hiç kullanılmasın mı? Karakterin ağzında, onun diline aitse durabilir. Anlatıcının süslü sesi olarak tekrarlanırsa tabela olur.

Her sahnede bir metafor şart mı? Hayır. Birçok sahne düz hareketle daha temiz durur. Benzetme, hareketin yetmediği ince yerde gelsin.