Sabahattin Ali'de yalnızlık ve adalet duygusu
Sabahattin Ali'nin öykü ve romanlarında yalnız kalan insanın adalet arayışı. Sade dilin içindeki sert gözlem üzerine dikkatli bir okuma.
Sabahattin Ali'nin cümlesi bağırmadan keser. Bir istasyonda bekleyen adam, bir kağnının yanında yürüyen kadın, bir odada susan memur. Hepsi kendi halinde görünür. Sonra bir cümle, o halin altındaki haksızlığı ortaya koyar. Yalnızlık bu yazılarda romantize edilmez. İnsanlar yalnızdır çünkü bir kapı yüzlerine kapanmıştır, bir sözleri ciddiye alınmamıştır, bir sevgileri utanç ya da sınıf yüzünden söylenememiştir. Adalet duygusu da mahkeme sahnesinden çok, bu kapanan kapının tasvirinde durur.
Onu okumak, acıma alıştırması değildir. Kimin konuşabildiğine, kimin sözünün kesildiğine bakmaktır. Bu bakış bir kez oturunca hem öyküler hem romanlar aynı kapıdan açılır.
Küçük insanın tarafı
Sait Faik'in küçük insanları İstanbul'daki günü şiire yakın bir dikkatle sever. Sabahattin Ali'nin bakışı daha serttir. O da küçüğü görür, ama gördüğü yerde çoğu zaman bir ezilme vardır. Öykülerinde yolcu, köylü, küçük memur, öğretmen vardır. Onların dili süslü değildir. Konuşmaları kısa, ihtiyaçları somuttur: yol parası, bir parça ekmek, bir dinleyen.
Bu sadelik, Ömer Seyfettin'in sade dilindeki tercihten ayrı bir yerde durur. Orada sade dil bir dönem meselesi ve anlatı seçimidir. Sabahattin Ali'de sade dil, karakterin çaresizliğini saklamamak için seçilmiş gibidir. Cümle süssüz olunca haksızlık da süssüz görünür. Okur acımayı uzaktan seyredemez. Yanında durmak zorunda kalır. Bu zorlama bağırarak yapılmaz. Ayrıntının doğruluğuyla yapılır.
Üç roman, üç oda
Kuyucaklı Yusuf, taşra kasabasının düzeni ile o düzene sığmayan bir gencin çarpışmasıdır. Yusuf'un öfkesi kişisel bir huysuzluk gibi başlar, sonra kayırmanın ve kaba gücün duvarına çarpar. Roman, adaletin kâğıt üzerinde değil, kimin sözünün geçtiğinde saklı olduğunu hissettirir. İçimizdeki Şeytan ise bakışı içeri çevirir. Dışarıdaki haksızlık sürer, ama asıl soru insanın kendi kendini nasıl kandırdığıdır. Büyük laflar, yarım kalmış bağlar, ertelenen cesaret. Yalnızlık burada kalabalık bir çevre içinde de mümkündür.
Kürk Mantolu Madonna'da yalnızlık bir çeviri masasının, bir not defterinin, geç kalmış bir aşkın içindedir. Raif Efendi'nin saklı yazısı, söylenemeyen duygunun biçimi olur. Üç roman üç kapı açar: kasaba, vicdan ve iç oda. Üçünde de insan, kendini anlatacak dili geç bulur. Bu gecikme, yazarın en sevdiği gerilimlerden biridir. Söz tam yerine oturduğunda iş işten çoktan geçmiş olabilir. Yine de o geç söz, okurun elinde kalır.
Öyküde tek yara
Sabahattin Ali'nin öyküsü çoğu zaman tek bir yaraya odaklanır. Uzun bir hayat özeti yerine, o yaranın kanadığı günü seçer. Bu tercih, Çehov'da söylenmeyenin gücünü hatırlatır ama aynı yöntem değildir. Çehov'da eksik bırakılan şey havada asılı kalabilir. Sabahattin Ali'de eksik kalanın altında çoğu zaman toplumsal bir sebep sezilir: yoksulluk, aşağılanma, cinsiyet, memur hiyerarşisi. Yazar bu sebebi nutukla açıklamaz. Bir eşyaya, bir yola, bir bakışa yükler.
Okur sebebi kendi çıkarır. Bu yüzden öyküler ders vermek ister gibi görünmez, yine de okurun adalet duygusunu rahat bırakmaz. Bitince insan, birinin hakkının yenmiş olduğunu düşünür. Bunu düşünmek rahatsız edicidir. İyi edebiyat bazen tam da bu rahatsızlıktır. Teselli cümlesi aramayın. Yazar, yarayı kapatmak için değil, görülsün diye açık tutar.
Bugün neden durur
Bu kitapları bugün okumak, eski bir tabloyu seyretmek değildir. Kasaba değişir, memuriyet değişir, aşkın söylenme biçimi değişir. Değişmeyen şey, insanın küçük düşürülünce susması ve suskunluğun sonra bir öfkeye dönmesidir. Süslü cümle arayan okur ilk başta metni yavan bulabilir. Biraz sabır, o yavanlığın altında ritmi duyurur. Kısa cümle, vurguyu süsün içine gizlemez.
Bugün yazan biri için de burada bir okul vardır. Duyguyu büyütmeden, adaleti vaaz etmeden, bir insanın gününü ciddiye almak. Sabahattin Ali'nin kalıcı tarafı bu ciddiyettir. Onu taklit etmek kısa cümle yazmak değildir. Kimin sesinin kısıldığını fark edip o sesi küçümsemeden yazmaktır.
Sık sorulan sorular
Hangi kitaptan başlamak iyi olur? Öykülerle başlamak kolaydır, çünkü tek metin kısa sürer ve yazarın darbesini hemen gösterir. Roman olarak Kürk Mantolu Madonna birçok okura yakın bir kapı gibi durur. Kasaba düzenini merak eden Kuyucaklı Yusuf'a geçebilir.
Yalnızlık teması ağır mı kaçıyor? Ağırdır, çünkü yazar teselli dağıtmaz. Yine de metin karanlık için karanlık değildir. İnsanların birbirine tutulma çabası, o ağırlığın içinde canlı kalır.
Dil bugünün okuruna uzak mı? Hayır. Cümleler sade ve açıktır. Uzak gelen şey kelimeler değil, anlattığı hayatın katılığı olabilir. O katılık da metnin konusudur.