Aziz Nesin'in mizahında toplumsal gözlem

Aziz Nesin güldürürken okuru rahat bırakmaz. Bir memur evrakın peşinde koşar, bir fırsatçı her devrin adamı olur, bir kural insanı korumak yerine ezer. Gülümseyeceksiniz. Gülümseyince de o kuralın sizin de kapınıza dayanabileceğini fark edersiniz. Mizah burada bir süs değildir. Toplumsal gözlemin en sivri kısa yoludur.

Onu yalnızca fıkra yazan biri sanmak, cümlenin altındaki öfkeyi kaçırmaktır. Öfke bağırmaz. Bir durumun saçmalığını sonuna kadar götürür. Saçmalık büyüyünce düzen kendi kendini ele verir.

Durumu abartmak

Nesin'in sık kullandığı yöntem, bilinen bir hali bir derece daha ileri taşımaktır. Kuyruk vardır, evrak eksiktir, görev ciddiye alınır, insan ise görülmez. Yazar bu hali yumuşatmaz. Biraz daha uzatır, ta ki gülünç kaçınılmaz olsun. Abartı yalan değildir. Gündelik bir saçmalığın, kimse dur demezse nereye varacağını gösterir.

Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz, bu yöntemin roman boyundaki hâlidir. Bir insan vardır, ama kâğıtlar onu yok sayar. Durum hem gülünç hem dehşet vericidir. Okur gülerken kâğıdın insanın önüne geçmesini tanır. Tanımak, ders cümlesine ihtiyaç bırakmaz. Orhan Kemal'in iş ve ekmek dünyasında ezilme daha ağır bir solukla anlatılır. Nesin'de soluk kısa, vuruş ise alaycıdır. İkisi de küçük insanın hâlinden bakar. Biri yakın plan acı, öteki büyütülmüş saçmalık.

Zübük ve çıkar

Zübük, fırsatçılığın bir tipi olarak akılda kalır. Adam, duruma göre söz değiştirir, yanında durana yarın başka bir yüzle bakar, küçük çıkarı büyük bir marifet gibi satar. Nesin bu tipi sevdirmeye çalışmaz. Sevimsiz olduğu hâlde işe yaradığını gösterir. Göstermek, okurun kendi çevresindeki benzerini hatırlaması içindir. Roman bir kişilik dosyası değil, bir ayna niyetindedir.

Ayna karıkıtırılmaz. Diyalog hızlıdır, durum nettir, yazar uzun psikoloji paragrafına yaslanmaz. Sade bir konuşmanın gücü burada mizahın da taşıyıcısıdır. Büyük nutuk, şakayı öldürür. Kısa cevap, çıkarı ele verir. Okur, karakterin ne istediğini üç replikte anlar. Anlamak gülmenin şartıdır. Anlaşılmayan alay, yalnızca küçümseme gibi durur.

Kime güler

Nesin'in gülmesi, zayıfın ağzından çıkan bir sözü dövmek için değildir. Güçlü gibi görünüp kuralı kendi çıkarına eğeni, boş inaşı, iki yüzlü nezaketi hedef alır. Bu ayrım önemlidir. Mizah aşağı doğru inince ucuzlaşır. Yukarı doğru, yani yetkinin saçmalığına doğru çıkınca sertleşir. Okur da kimi zaman kendi küçük çıkarında o sertliği hissedebilir. Hissetmek, kitabın istediği rahatsızlıktır.

Sabahattin Ali'nin adalet duygusu daha az güler. Nesin daha çok güler. İkisinde de haksızlık ciddiye alınır. Birini ötekinin şakacı kardeşi sanmayın. Nesin'in şakası, okuru uyutmak için değil, gözünü açmak içindir. Göz açılınca gülme yarım kalabilir. Yarım kalması, mizahın başarısıdır.

Bugün okurken

Bu metinler kendi döneminin dairelerini, kuyruklarını ve sözlerini taşır. Daire değişir, evrak değişir, fırsatçının kılığı değişir. Kalıp kolay tanınır. Tanıyınca eski bir fıkra diye geçmeyin. Hangi kural insanın önüne geçmiş, hangi nezaket bir çıkarı örtmüş, kim gülünen kişi olmaktan çıkıp gülen kişi olmuş? Bu sorular metni bugüne bağlar.

Başlamak için bir hikâye yeter. Uzun romanı hemen sırtlanmayın. Kısa metinde vuruşun nerede geldiğini işaretleyin. Vuruş çoğu zaman son cümlede değil, durumun bir derece daha saçmalaştığı yerdedir. Orayı görünce Nesin'in mizahı bir espri koleksiyonu olmaktan çıkar. Bir gözlem yöntemi olur.

Sık sorulan sorular

Bu kitaplar yalnızca güldürmek için mi yazılmıştır? Hayır. Gülme, saçmalığı görünür kılan araçtır. Araç kalkınca geriye bürokrasi, çıkar ve ikiyüzlülük kalır.

Dili bugüne uzak mı? Konuşma dili sadedir. Dönemin daire adları ve âdetleri yer yer eskidir. Eskilik, alayın yönünü kapatmaz.

Hangi kitaptan başlanabilir? Kısa hikâyeler vuruşu çabuk gösterir. Kâğıdın insanı yok saymasını merak eden Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz'a, fırsatçı tipini merak eden Zübük'e bakabilir.