Çeviri romanda çevirmenin adını not etmek

Çeviri romanın kapağında çoğu zaman yazarın adı büyük, çevirmenin adı küçük durur. Küçük durması, işin küçük olduğu anlamına gelmez. Türkçeye giren her cümle birinin kulağından geçmiştir. O kulak ritmi seçer, şakayı yerli bir karşılığa yaslar ya da yaslamaz, şiiri düz bir cümleye indirger ya da indirgemez. Çevirmenin adını not etmek, bu seçimi görünür kılar.

Not, bir sadakat sınavı değildir. Aynı romanın iki çevirisi iki ayrı kapı olabilir. Hangi kapıdan girdiğinizi bilmek, yıllar sonra o kitabın sesini hatırlamanızı kolaylaştırır.

Ad iç kapakta saklıdır

Kapağa bakıp geçmeyin. İç sayfada, yayın bilgilerinin arasında çevirmenin adı durur. Bazen bir de çevirinin hangi dilden yapıldığı yazılır. Bu satır küçük görünür, okumanın kaderini etkiler. Bir roman Fransızcadan mı gelmiştir, İngilizce bir ara dilden mi? Bunu her zaman kapaktan anlayamazsınız. Anlayabildiğiniz yeri not edin. Anlayamadığınız yeri de uydurmayın. Bilmediğiniz bir ara dili varmış gibi konuşmak, hem çevirmene hem yazara haksızlıktır.

Notu kitabın içine, ilk sayfanın kenarına ya da okuma defterinize tek satır yazın. Yazar, çevirmen, yıl değilse bile yayınevi. Kitap notu tutarken olay özetinin yanına bu satır da yakışır. Yıllar sonra aynı romana dönerseniz, elinizdeki sesin hangi emek olduğunu görürsünüz. Yeniden okumanın en temiz karşılaştırmalarından biri de budur.

Ritim ve diyalog

Çevirmen kelimeleri tek tek taşır, ama asıl taşıdığı şey nefestir. Uzun cümle kısa kısa bölününce yazarın üslubu değişir. Kısa cümle şişirilince de değişir. Bunu anlamak için edebiyat teorisi gerekmez. Aynı kitabın iki çevirisinden ilk sayfayı yan yana koyun. Nerede durulmuş, nerede bağlanmış, kimin sesi daha çok bağırıyor? Göz, farkı çabuk seçer.

Diyalog daha da ele verir. Sokak ağzı, küfür, şaka, bir çocuğun dili. Çevirmen bunları bugünün Türkçesine çekebilir, eski bir İstanbul ağzında bırakabilir ya da hiçbir yere benzemeyen yapay bir konuşmaya düşürebilir. Üçü de bir tercihtir. Yapay olanı, herkesin aynı temiz cümleyle konuşmasıdır. Roman kişileri aynı okuldan çıkmış gibi konuşuyorsa, kusur her zaman yazarda değildir. Kulağınızı doğal diyalogun nasıl kurulduğuna alıştırmak, çevirideki tınıyı da ayırt etmenize yardım eder.

Şiir ve mektup daha naziktir

Romanın içinde bir şiir, bir şarkı, bir mektup varsa çevirmen en ince yerdedir. Şiirin ölçüsü öteki dilde tutmayabilir. Anlamı koruyunca ses gider, sesi koruyunca anlam kayar. İkisini birden isteyen okur, çevirmenden sihir bekler. Sihir bazen olur, bazen olmaz. Olmayınca metnin yanında küçük bir not görmek ferahlatır. Çevirmen neden böyle karşıladığını bir cümleyle söylemişse ona kulak verin. O not, bir özür değil, bir haritadır.

Mektuplarda ise hitap ve kapanış değişir. Bir dildeki sevgi sözü, ötekinde fazla bağırabilir ya da fazla soğuk kalabilir. Burada tek doğru yoktur. Sizin kulağınızın o gün hangi sıcaklığa inandığı vardır. Beğenmediğiniz bir çeviriyi hemen mahkûm etmeyin. Bir bölüm daha okuyun. Tutarlı bir soğukluk, dağınık bir sıcaktan daha dürüst olabilir.

Seçerken acele etmeyin

Kitapçıda iki çeviri varsa ikisini de alın demek kolaydır. Çoğu zaman biri yeter. Yeterli olanı seçmek için ilk iki paragrafı okuyun. Anlamı kaçırmadan ilerliyor musunuz, cümle sizi çağırıyor mu, diyalog kulak tırmalıyor mu? Bu üç soru, kapak övgüsünden daha çok iş görür. Tanıdık bir çevirmenin adını görmek de bir ipucudur, ama ipucu hüküm değildir. Aynı kişi bir kitapta çok iyi, başka bir kitapta yorgun olabilir.

Eski bir çeviri de kendiliğinden kötüdür diye bir kural yoktur. Eski dil, romanın dönemine yakışabilir. Yeni çeviri de her zaman daha anlaşılır değildir. Anlaşılırlık bahanesiyle üslup silinmiş olabilir. Not ettiğiniz ad, bu ayrımı bir sonraki sefere taşımanızı sağlar. Rafınızda iki kapı birikir. Siz hangi kapıdan girdiğinizi unutmazsınız.

Sık sorulan sorular

Çevirmenin adını ezberlemek gerekir mi? Gerekmez. Kitaba ya da deftere bir satır yazmak yeter. Ezber, notun yerini tutmak zorunda değildir.

Kötü çeviriyi nasıl anlarım? Tek cümleden hüküm vermeyin. Birkaç sayfada anlam kapanıyor, herkes aynı dille konuşuyor ve cümle nefes almıyorsa şüphelenin. Mümkünse başka bir çevirinin açılışına bakın.

Şiir çevirisinde aynı ölçü şart mı? Şart değildir. Ölçü bir dilde müziktir, ötekinde zorlama olabilir. Önemli olan çevirmenin sesi mi anlamı mı öne aldığını hissetmenizdir.