Orhan Kemal'de iş, ekmek ve mahalle

Orhan Kemal'in kişileri büyük lafla değil, vardiyayla, kirayla, bir kap yemekle ölçülür. Sabah erkenden çıkan, akşam yorgun dönen, mahallede herkesin birbirinin hesabını bildiği insanlar. Roman, bu hesabı küçümsemez. Ekmek kavgasını bir fon diye kullanmaz. Kavganın kendisi hikâyedir. Kim işe alınır, kim kapı önünde bekler, kim bir lokmayı böler, kim bölemez.

Bu dünya, destan gibi yükselmez. Yaşar Kemal'in ova ve dağındaki geniş nefesten daha kısa, daha telaşlı bir soluk vardır. İkisi de emeği görür. Biri türkü gibi uzatır, öteki iş yerinin gürültüsünde konuşur.

İş yerinin ahlakı

Bereketli Topraklar Üzerinde, tarlada ve fabrika çevresinde çalışan insanların gününe bakar. Roman bir broşür gibi istatistik dizmez. Üç insanın yola çıkışını, umudunu, birbirine tutunuşunu ve düzenin onları nasıl yıprattığını anlatır. Ahlak burada soyut bir vaaz değildir. Yolda kalan birine ekmek verilir mi, hasta olan geri bırakılır mı, usta sözü kime geçer? Bu sorular olayın içinden çıkar.

Okur kahraman ararsa şaşırabilir. Kahramanlık, çoğu zaman dayanamayıp yine de dayanmaktır. Büyük bir zafer sahnesi beklemek, kitabı yanlış kapıdan okumaktır. Kapı dardır. Dar kapıdan insan sıcaklığı girer. Sıcaklık, sefaleti güzellemek için değildir. Sefaletin içinde şakanın, arkadaşlığın ve inadın da yaşadığını göstermektir.

Murtaza ve görev

Murtaza, görevi bir saplantıya çevirmiş bir bekçidir. Kurallara tutunuşu, ilk bakışta komik gelir. Sonra komiklik sertleşir. Kural, insanı korumak yerine ezen bir şeye dönebilir. Orhan Kemal bu dönüşü bağırarak anlatmaz. Adamın konuşmasına, selamına, işini fazla ciddiye alışına bakarsınız. Gülersiniz. Gülünce de içiniz tam rahat etmez.

Bu roman, tembel bir yergi değildir. Küçük bir insanın, elindeki tek itibara nasıl sarıldığını gösterir. İtibar bir unvan, bir düdük, bir kapı önünde durma hakkıdır. Sabahattin Ali'de yalnızlığın daha sert bir yüzü varsa, Orhan Kemal'de o yüz mahallenin içinde, biraz daha konuşkan hâldedir. Konuşkanlık yumuşaklık sanılmasın. Cümle sade olduğu için yara daha yakından görünür.

Mahalle bir koridor gibi

İstanbul'un yoksul sokaklarında geçen roman ve öykülerinde evin kapısı sokağa açıktır. Komşu, kira, bir hastalığın haberi, bir düğünün masrafı. Mahalle, insanın kaybolmadığı bir koridordur. Koridor bazen sahip çıkar, bazen dedikoduyla ezer. Yazar ikisini de görür. Mahalleyi özlenecek eski bir cennet diye boyamaz. İnsanların birbirine muhtaç olduğunu ve muhtaçlığın her zaman incelik üretmediğini bilir.

Diyalog burada romanın asıl taşıyıcısıdır. Uzun bir iç monolog yerine, kapı önünde konuşan insanlar vardır. Doğal diyalog arayan biri, Orhan Kemal'de hazır bir okul bulur. Cümleler kısa, yarım, esprili, bazen kaba olur. Kabalık bir renk olsun diye eklenmez. O sokakta konuşma böyle kurulur. Siz de okurken herkesin aynı temiz Türkçeyle nutuk çekmesini beklemeyin. Beklerseniz kitabı değil, kendi kulağınızı düzeltmeniz gerekir.

Bugünün okuruna kapı

Bu romanlar eski bir İstanbul ya da eski bir Çukurova fotoğrafı diye okunursa eksik kalır. İşin adı değişir, mahalle değişir, ekmek kavgasının biçimi değişir. Değişmeyen şey, insanın gününün büyük kısmını bir başkasının saatinde geçirmesidir. Orhan Kemal o saati ciddiye alır. Ciddiye alınca da kişilerini ne melekleştirir ne küçümser.

Başlamak için bir kapı yeter. İşin ve yolun yıprattığı bir roman ya da görevin insanı nasıl sertleştirdiğini gösteren bir roman. İlk bölümde tempo size yavaş gelirse diyalogda kalın. Kim kime adıyla, kim lakabıyla sesleniyor? Kim susuyor? Bu iki soru, uzun tasvirden daha çabuk içeri alır. İçeri girince ekmek lafı bir sembol olmaktan çıkar. Masadaki somut bir şey olur.

Sık sorulan sorular

Bu romanlar yalnızca yoksulluk mu anlatır? Yoksulluk zemindir. Üstünde arkadaşlık, kıskançlık, görev, aşk ve küçük bir itibar kavgası da vardır. Zemin her şey değildir.

Dil ağır mı? Hayır. Konuşma dili hâkimdir. Yöresel ya da sokak ağzı bir yerde zorlarsa bağlamından sürdürün. Her kelimede durmak, mahallenin temposunu keser.

Hangi kitaptan başlamak daha kolay? Tek bir doğru yoktur. İnsanların yola çıkışını merak eden Bereketli Topraklar Üzerinde ile başlayabilir. Görevin komik ve sert yüzünü merak eden Murtaza'ya bakabilir.