Yaşar Kemal'de doğa, insan ve destan dili
Yaşar Kemal'in cümlesinde ova, dağ ve insan yan yana durur. Tekrarın, doğa betimlemesinin ve halk ağzının gördüğü iş.
Yaşar Kemal'in cümlesi bir odayı anlatıp susmaz. Ova açılır, rüzgâr eser, bir kuşun adı geçer, ardından bir insanın öfkesi gelir. Doğa burada süs perdesi değildir. İnsanların kaderi dağın eteğinde, bataklığın kıyısında, bir tarlanın sınırında konuşulur. Bu yüzden betimleme atlanacak yer sayılmaz. Betimlemeyi atlarsanız kavganın nerede durduğunu da atlarsınız.
Onu Sabahattin Ali'nin sıkı ve sert cümlesinin yanına koyunca fark hemen belirir. Biri yarayı kısa tutar. Öteki yarayı bir türkü gibi uzatır. İkisi de haksızlığı görür. Nefesleri ayrıdır.
Ova bir dekor değildir
Çukurova, İnce Memed'in ve başka romanların yalnızca coğrafya adresi değildir. Sıcak, toz, sazlık, bir ağa konağının gölgesi, dağa çıkan patika. Bunlar olayın zeminidir. Zeminsiz bir kaçış sahnesi macera olur. Zeminli kaçış, bir düzenin içinden kopuş olur. İnce Memed'i okurken dağa çıkmayı bir kahramanlık jesti diye tek başına görmeyin. Aşağıda kim kime ne borçludur, tarla kimin elindedir, söz kimin ağzından çıkar? Dağ, bu soruların cevap bulamadığı yerin tepesidir.
Doğa da tarafsız bir manzara değildir. Bazen sığınak olur, bazen ele verir, bazen insanın küçüklüğünü hatırlatır. Mekânın hikâyede karakterleşmesi üzerine düşünürken Yaşar Kemal geniş bir örnek sunar. Onun mekânı bir oda kadar dar değildir. Yine de bir karakter gibi iş görür. Rüzgârın yönü değişince insanların planı da değişir. Bunu süs diye değil, olay diye okuyun.
Tekrar bir nakarat gibi
Yaşar Kemal'de aynı duygu, aynı yakarış, aynı öfke birkaç kez döner. Romana alışkın göz bunu fazlalık sayabilir. Kulak ise bir nakarat duyar. Sözlü anlatıda tekrar, unutmamak ve heyecanı yükseltmek içindir. Yazar bu alışkanlığı romana taşır. Bir isim yeniden anılır, bir beddua yeniden kurulur, bir ovayla ilgili cümle başka bir sahnede değişerek gelir. Değişme önemlidir. Aynı cümlenin tıpatıp kopyası değildir. Her dönüşte bir derece eklenir.
Bu yüzden sayfayı acele tarayıp tekrarları atlamak, ritmi kaçırmak olur. Dede Korkut'taki anlatı dünyasında da tekrar bir süs değil, hafızanın halkasıdır. Yaşar Kemal o halkayı modern romana bağlar. Bağlarken köyü kartpostal gibi seyrettirmez. İnsanların konuşması, küfürü, yakarışı, pazarlığı metnin içindedir. Halk ağzı bir alıntı gibi tırnakta durmaz. Anlatının kendi nefesi olur.
İnsan destanın içinde
Destan dili büyük laf eder, diye korkmayın. Yaşar Kemal'de büyük laf, küçük bir hayatın üstüne konmuş boş bir ünvan değildir. Bir çocuğun açlığı, bir kadının bekleyişi, bir adamın inadı vardır. Destan, bu inadı halkın dilinde büyütür. Büyütürken de kişiyi tek başına bırakmaz. Köy konuşur, ağa konuşur, dağdaki adam konuşur. Adalet duygusu mahkeme tutanağından çok, bu konuşmaların çarpışmasında belirir.
Okur burada iki şeye dikkat etsin. Biri, kahramanı lekesiz sanmamak. İnce Memed bir düzenin karşısına dikilir, ama metin bir poster değildir. Korku, sevgi, yanılma ve başkalarının bedeli de vardır. Öteki dikkat, yan kişileri fon sanmamaktır. Annesi, sevdiği, köylü, ağa, jandarma. Her biri kendi cümlesini ister. Romanın kalabalığı bu yüzden şenlik değildir. Bir düzenin kaç ağızdan göründüğüdür.
Okumaya nereden tutulur
İlk kez yaklaşan biri bütün diziyi bir solukta bitirmeye kalkmasın. İnce Memed'in açılışındaki ova ve kaçış, yazarın nefesini tanıtır. Nefes size uzun gelirse bir bölümü sesli okuyun. Sesli okuma, tekrarın neden orada olduğunu kulağa anlatır. Göz yalnız başına tekrarı fazla sanabilir.
Bir de karşılaştırma kapısı açık kalsın. Aynı hafta daha kısa cümleli bir romancı okuyun. Yaşar Kemal'in bolluğu o zaman daha adil görünür. Bolluk, her şeyi söyleme hastalığı değildir. Sözlü kültürün, yazıya geçerken nefesini kısaltmak istemeyişidir. Siz de nefesi kesmeden, ama her sayfada bir soru sorarak ilerleyin. Bu sahnede doğa ne iş görüyor? Kim konuşamıyor? Tekrar neyi büyütüyor? Üç soru, uzun cümlenin içinde yolu şaşırtmaz.
Sık sorulan sorular
Betimlemeleri geçerek okunur mu? Geçerseniz olayın bir kısmını da geçersiniz. Yine de her sıfatta durmak zorunda değilsiniz. Rüzgârın, yolun ve konağın ne değiştirdiğine bakmak yeter.
Dil bugüne uzak mı? Konuşmalar yer yer yörelidir. Anlamı hemen çıkmayan kelimeyi bağlamından sezmeye çalışın. Her kelimede sözlük, destanın akışını böler.
Yalnızca köy romanı mı? Köyü ve ovayı anlatır, ama mesele kartpostal değildir. Güç, adalet, sevgi ve anlatının kendi ritmi şehirde yaşayan okuru da ilgilendirir.