Reşat Nuri'de Anadolu, okul ve merhamet

Reşat Nuri Güntekin, Anadolu'yu bir sürgün dekoru diye kullanmaz. Okul, kasaba, uzun yol ve insanların birbirine gösterdiği merhamet onun romanında iç içedir. En tanınan kapı Çalıkuşu'dur. Feride, İstanbul'dan Anadolu'nun çeşitli okullarına giden genç bir öğretmendir. Gidiş bir kaçış gibi başlar. Kalış ise bir mesleğin, bir yörenin ve bir karakterin birbirini değiştirmesine döner.

Bu romanı yalnızca eski bir aşk hikâyesi diye okumak eksik kalır. Aşk vardır. Onun yanında sınıf, dedikodu, hastalık, yalnızlık ve öğretmek vardır.

Öğretmenin yolu

Feride'nin yolu düz bir kahramanlık yolu değildir. Heves vardır, inat vardır, yer yer de çocukça bir sertlik. Anadolu kasabaları onu hemen bağrına basmaz. Sözü geçer, sözü kesilir, bir odaya yerleşir, başka bir odaya gönderilir. Roman bu gidiş gelişte, idealin kâğıt üstünde değil tozlu bir yolda nasıl yıprandığını gösterir. Yıpranma, idealin iptali değildir. İdealin insan boyutuna inmesidir.

Okur burada büyük bir nutuk beklemesin. Reşat Nuri, öğretmenliği bir poster cümlesiyle yüceltmez. Bir çocuğun hâli, bir velinin direnci, bir meslektaşın kıskançlığı vardır. Orhan Kemal'in emek dünyasından daha yumuşak bir dille de olsa, işin günü ciddiye alınır. Ciddiyet bağırmaz. Günlük ayrıntıda durur.

Merhamet ve mesafe

Romanın sıcak tarafı merhamettir. İnsanlar birbirinin kusurunu görür ve yine de tutunacak bir yer bırakır. Bu sıcaklık, herkesi iyi insan ilan etmek değildir. Dedikodu eden, kıskanan, küçük hesap güden kişiler de vardır. Yazar onları canavarlaştırmaz. Küçük hesapları, dar bir kasabanın havası olarak gösterir. Gösterirken Feride'yi de lekesiz bir melek yapmaz. Onun inadı bazen haksız, sevgisi bazen aceleci olabilir.

Refik Halid'in taşraya koyduğu mesafe burada epey azalır. Reşat Nuri daha içerden, daha bağışlayıcı bir ses kurar. Bağışlama, her düzeni onaylamak anlamına gelmez. Anadolu'nun yoksunluğunu, kadının sözünün nasıl tartıldığını, okulun hem sığınak hem vitrin oluşunu görür. Görmek, alayın yerine yakınlığı koyar. Yakınlık da kendi riskini taşır. Yer yer duygunun tatlılaştığı sayfalar olabilir. O sayfaları inkâr etmek yerine, yanında duran sert ayrıntıyı fark etmek yeter.

Dilin açıklığı

Reşat Nuri'nin cümlesi, okuru kapıda bekletmez. Milli Edebiyat'ın sadeleşme arayışı ile akraba bir açıklık vardır. Konuşmalar uzamaz, duygular adıyla da söylenebilir, olay meraka yaslanır. Bu açıklık, romanı bugün de okunur kılar. Açıklık aynı zamanda bir tuzaktır. Cümle bu kadar düzgün akınca, altındaki toplumsal sıkışıklık kolayca aşk hikâyesinin gölgesinde kalabilir. Gölgede kalmasın diye şuna bakın. Feride bir kasabada neyi değiştirebiliyor, neyi değiştiremiyor? Değiştiremediği yer, romanın asıl sınırıdır.

Mektup ve günlük havası da anlatıyı yakınlaştırır. Birinin kendi sesinden duyulan hikâye, mahkeme tutanağı gibi soğumaz. Soğumaması, her hükmü doğru yapmaz. Anlatıcı kendini sever. Seven göz, bazı kusurları hafifletebilir. Hafiflemeyi görmek, romanı sevmemenizi gerektirmez. Daha uyanık sevmenizi ister.

Bugün neden okunur

Okul hâlâ bir kasabanın görünen yeridir. Öğretmen hâlâ hem içerden biri hem dışarıdan gelmiş biri gibi durabilir. Dedikodu, merhamet ve meslek inadı da yerinde durur. Bu yüzden Çalıkuşu bir dönem eşyası olarak rafta kalmak zorunda değildir. Eşyayı tanıyın, ama soruyu bugüne çevirin. Bir insan, gittiği yerde ne kadar değişir, orayı ne kadar değiştirir?

İlk kez okuyacak kişi acele final aramasın. Yolun kendisi romandır. Hangi kasabada Feride'nin sesi kısılır, hangisinde açılır? Bu iki durak, aşkın çözülmesinden daha çok şey söyler. Çözülme de gelsin. Gelsin diye önceki sayfaları atlamayın. Atlanan sayfada, merhametin nasıl öğrenildiği yazılıdır.

Sık sorulan sorular

Çalıkuşu yalnızca bir aşk romanı mıdır? Aşk vardır. Onun yanında öğretmenlik, kasaba hayatı ve bir gencin yıpranarak olgunlaşması da vardır.

Dil bugüne uzak mı? Hayır. Cümle açıktır. Dönemin âdetleri ve kasaba hayatı yer yer eskidir. Eskilik, olayın takibini bozmaz.

Feride kusursuz bir kahraman mıdır? Değildir. İnadı, aceleciliği ve kendini beğenişi de vardır. Roman bu kusurları silmeden onu sever.