Oğuz Atay'da ironi ve tutunamama

Oğuz Atay'ın cümlesi, hazır kalıbın içine yerleşmez. Bir sözü herkesin kullandığı biçimde söyler, sonra o biçimi birden bozar. Bozulunca okur, az önce başını salladığı cümlenin ne kadar boş olduğunu görür. İroni buradan doğar. Tutunamayanlar, bu ironinin en tanınan evidir. İnsanlar bir yere tutunmak ister. Tutunacakları dil ise çoğu zaman ödünçtür. Ödünç dil, kişiyi taşır gibi yapar ve tam ortasında bırakır.

Roman bir manifesto gibi okunursa yorulur. Bir arama gibi okunursa açılır. Arama da düz bir macera değildir.

Hazır cümlenin kırılması

Atay, gazete dili, nutuk, günlük öğüt ve aydın sohbetinin klişesini tanır. Tanıdığı için onları önce kurar, sonra içlerini boşaltır. Okur bir an ciddiye alır. Bir an sonra cümlenin kendi kendine güldüğünü fark eder. Bu ikili hareket, romanın temel ritmidir. Ritmi kaçırırsanız metin yalnızca dağınık bir şaka gibi durur. Tutunca ise şakanın altında bir yalnızlık vardır.

Aziz Nesin'in mizahı durumu abartarak saçmalığı gösterir. Atay daha çok dilin saçmalığını gösterir. Biri kuralı büyütür. Öteki, insanın o kuralla ilgili konuşmasını büyütür. İkisi de güldürür. Gülmenin adresi ayrıdır.

Tutunamamak

Romanın başlığı bir teşhistir. Kimi insanlar işe, aileye, hazır bir dünya görüşüne tutunur. Kimi ise bu tutunmaların hepsini biraz yabancı bulur. Yabancı bulan kişi zeki olabilir, alaycı olabilir, bir o kadar da çaresiz olabilir. Atay onu kahraman ilan edip geçmez. Tutunamamanın bir marifet gibi pazarlanmasını da, bir hastalık gibi kolayca kapatılmasını da ister görünmez. İkisi arasında bir huzursuzluk bırakır.

Bu huzursuzluk, Tanpınar'daki zaman kaygısından başka bir kapıdır. Orada geçmiş bir musiki gibi bugüne sızar. Burada bugünün dili, insanı taşıyamayacak kadar hazırdır. İki yazar da modernleşmenin yüzeyine bakar. Biri ritim arar. Öteki klişenin altını oyar.

Biçim dağılmaz, oynar

Tutunamayanlar düz bir bölüm düzenine her zaman uymaz. Mektup, liste, alay, iç konuşma birbirine girer. Giriş, bir savrukluk değildir. Kişinin tutunacak tek bir biçim bulamamasının kâğıttaki hâlidir. Yine de okurun tamamen ipsiz kalması istenmez. Bir arayış, bir arkadaşlık, bir kayıp vardır. Onlara tutunursanız biçim oyunları yolunuzu şaşırtmaz.

İlk okumada her göndermeyi çözmeye kalkmayın. Çözemediğiniz espri, romanın tek kapısı değildir. Kapı, bir insanın hazır cümlelerle neden avunamadığıdır. O kapıdan girince yan oyunlar da yavaş yavaş yerine oturur. Yavaş okuma burada özellikle işe yarar. Hızlı özet, ironiyi düz bir alaya indirger.

Bugün neden batar

Hazır cümle azalmamıştır. Sosyal çevrede, iş yerinde, hatta edebiyat sohbetinde insanlar birbirine tanıdık kalıplar uzatır. Atay bu uzatışı yıllar önce büyütmüştür. Büyütme hâlâ tanınır. Tanıyınca romanı bir dönem alayından ibaret sanmayın. Soru durur. Hangi sözü gerçekten kendim söylüyorum, hangisini ödünç aldım da fark etmedim?

Başlamak için romanın ilk uzunca parçasında kalın. Her şakayı not etmeyin. Sizi birden durduran, çünkü az önce siz de o cümleyi kurmuştunuz, dediğiniz yeri işaretleyin. İşaret varsa Atay size ulaşmıştır. Yoksa bir bölüm daha sabredin. Sabır, bu kitabın giriş ücretidir. Ücret ödenince gülme, yalnızlığa denk düşer.

Sık sorulan sorular

Tutunamayanlar bir mizah romanı mıdır? Gülünçlük vardır. Gülünçlüğün altında, hazır dile tutunamayan bir yalnızlık da vardır. Yalnızca fıkra diye okunursa eksik kalır.

Her göndermeyi bilmek şart mı? Şart değildir. Ana arayışı takip edin. Göndermeler ikinci turda daha çok açılır.

Dili ağır mı? Kelime ağır değildir. Cümlenin yön değiştirmesi yorabilir. Yorulunca yavaşlayın, her espriyi aynı anda çözmeyin.