Öykü başlığı seçerken yapılan beş hata

Öykünün başlığı, kapıdaki küçük tabeladır. İyi tabela içeri davet eder, her şeyi bağırmaz. Kötü tabela ya sırrı baştan söyler ya da içeriyle hiç ilgisi olmayan bir süs asar. Okur ikisinde de güvenini biraz kaybeder. Başlık seçmek, metin bittikten sonra yapılacak bir süs işi değildir. Metnin vaadi ile okurun merakı arasında kurulan kısa bir sözleşmedir.

Aşağıdaki beş hata, bu sözleşmeyi en çok bozan alışkanlıklardır. Birini tanımak, tabelayı değiştirmek için yeter.

Sırrı baştan söylemek

Başlık, finalin haberini verirse okur sahneye çoktan öğrenmiş girer. Cinayet, ihanet, mektubun sahibi. Bunlar içeride bir gerilimse kapakta durmasın. Merak, kısa hikâyenin sonundaki sezgiyle de ilgilidir. Sezgiyi başlıkta ilan ederseniz sezgi kalmaz, özet kalır. Özet, arkada bir not olabilir. Kapıda olmasın.

Buna karşılık başlık tamamen boş bir sis de olmasın. İsimsiz bir duygu, tek bir sıfat, hiçbir nesne. Okur neye girdiğini bilmezse davet zayıflar. Bir nesne, bir yer, bir durum yeter. Sonuç yetmez.

Metinle alakasız süs

Güzel bir kelime, hikâyede iş görmüyorsa başlık olmasın. Rüzgâr, gölge, zaman, kalp. Bu kelimeler her kapağa yapışır ve hiçbirini ayırt etmez. Hava durumunu klişe diye kenara koyduysanız, başlıkta da yağmuru yalnızca hüzün demek için kullanmayın. Yağmur hikâyede bir iş görüyorsa adı geçebilir. Görmüyorsa süstür.

Bir de metnin en süslü cümlesini başlığa taşımak vardır. Cümle içeride güçlüdür, kapıda ise bağlamını kaybeder. Başlık, o cümlenin kısaltılmışı olmak zorunda değildir. Hikâyenin odasını haber veren daha sade bir tabela daha uzun yaşar.

Fazla uzun, fazla genel

Başlık bir paragraf olursa okur daha girmeden yorulur. Üç kelime ile yedi kelime arasında çoğu hikâye nefes alır. Uzunluk bir kural diye dondurulmasın. Yine de virgüller çoğaldıkça tabela bir ilana döner. İlan, merakı değil bilgiyi taşır.

Genel başlık da aynı yorgunluğu verir. Bir adam, bir kadın, bir akşam. Bunlar yanlış değildir, ayırt edici de değildir. Yanına bir ayrıntı koyun. Hangi akşam, hangi eşya, hangi yarım kalmış iş? Ayrıntı, nesnenin hikâyedeki görevine benzer. Doğru eşya, uzun açıklamadan daha çok şey söyler. Yanlış eşya ise yalnızca süsler.

Başka kitabın adını ödünç almak

Tanıdık bir romanın, meşhur bir şiirin adını kendi öykünüze koymak, ilk bakışta derin görünür. İkinci bakışta okurun aklı sizin metninizden çıkar, o ünlü esere gider. Gönderme kasıtlı ve kısa bir oyunun parçasıysa durabilir. Değilse ödünç ışık, sizin odanızı karartır. Kendi nesnenizi, kendi susuşunuzu, kendi kapınızı adlandırın.

Bir de arama çağrışımı için herkesin kullandığı başlığı seçmek vardır. Aynı ad, başka bir öyküde de vardır. Varsa sizin tabelanız kaybolur. Kaybolmamak için küçük bir sapma yeter. Sapma, şirin bir kelime oyunu olmak zorunda değildir. Metne ait bir ayrıntı olması yeter.

Son dakika cilası

Metin biter, yorgunluk başlar, ilk akla gelen ad yapıştırılır. Bu acele, yukarıdaki hataların hepsini birden davet eder. Bir gece bekleyin. Sabah üç aday yazın. Her birini ilk cümlenin yanına koyun. Hangisi vaadi kuruyor, hangisi sırrı söylüyor, hangisi başka bir hikâyeye ait duruyor? Üçüncü soruda eleneni silin. Kalanı sesli okuyun. Dil takılıyorsa okur da takılır.

Seçtikten sonra metnin içinde başlığı bir kez daha arayın. İçeride hiç izi yoksa tabela boştur. İz varsa ve sonucu bağırıyorsa tabela fazladır. İz inceyse başlık işini görüyordur. İnce tabela, en dayanıklı kapıdır.

Sık sorulan sorular

Başlık metinden önce mi seçilmeli? Taslakta geçici bir ad yeter. Asıl seçim, hikâye oturduktan ve bir gece bekledikten sonra daha temiz olur.

Soru biçimli başlık olur mu? Olur, merakı zorla üretmiyorsa. Soru, metnin zaten sorduğu şeyi tekrar ediyorsa işe yarar. Yalnızca tıklansın diye sorulmuşsa tabela bağırır.

Kaç kelime iyi gelir? Çoğu hikâye kısa bir tabelada nefes alır. Asıl ölçü kelime sayısı değil, sırrı söylememesi ve metinle aynı odada durmasıdır.