Hikâyede sessizlik: Konuşulmayan anlar
Hikâyede susmak boşluk değildir. Hangi sessizliğin utanç, hangisinin tehdit olduğunu harekete bırakmanın sade yolu.
Hikâyede sessizlik, boş bir sayfa değildir. Birisi sorar, cevap gelmez. Bir kapı kapanır, kimse adını söylemez. İki kişi aynı masada oturur ve asıl cümle söylenmeden kalkılır. Okur o boşluğu duyar. Duyunca da sahne, bağıran bir itiraftan daha çok şey taşır. Sessizlik bu yüzden bir eksik değil, bir repliktir.
Her susuş aynı işi görmez. Kimi utançtır, kimi tehdit, kimi yorgunluktur. Hangisi olduğunu siz bilin. Okura ise bir hareket bırakın ki boşluk anlamsız kalmasın.
Susuşun türü
Sessizliği yazmadan önce adını koyun, sonra adı silin. Bu susuş özür dilememek midir, bilmemek midir, incitmemek midir? Üçü de susar. Üçü de aynı cümleyle yazılmaz. Özür dilemeyen kişi eşyayla oynar. Bilmeyen kişi soruyu tekrar eder. İncitmemek isteyen kişi konuyu değiştirir. Hareket, susuşun türünü ele verir. Türü bir de siz açıklarsanız sessizlik ölür.
İki kişilik sahnede gerilim çoğu zaman tam burada kurulur. Soru sorulmuştur. Cevap ertelenir. Erteleme uzadıkça okurun kulağı keskinleşir. Keskin kulak, bağırışa ihtiyaç duymaz.
Ne kadar boşluk
Sessizliği sayfa boyunca uzatmak, derin görünebilir ve çoğu zaman yalnızca belirsiz olur. Bir susuş, bir yarım cümle, bir nesne. Üçü yeter. Dördüncü tekrar, okura yazarın bir şey sakladığını değil, ne yazacağını bilemediğini düşündürür. Ölçü şudur. Okur, söylenmeyeni tahmin edebiliyor mu? Edebiliyorsa boşluk doludur. Edemiyorsa siz ipucunu eksik bırakmışsınızdır.
İpucu bağırmaz. Bir bakış, bir kapı kolu, yarım kalmış bir ad. Nesnenin sahnedeki işi susuşun yanında daha da büyür. Söz yokken el bir şeye gider. O gidiş, cümlenin yerini tutar. Sonra söz gelecekse daha hafif gelsin. Her şeyi açıklayan cümle, biriktirdiğiniz sessizliği geri alır.
Kim susuyor
Sessizlik her karaktere aynı yakışmaz. Alışkanlıkla çok konuşan biri susunca olay olur. Zaten az konuşan biri susunca hiçbir şey değişmez. Onun için susacak kişiyi seçin. Seçilen kişi, o sahnede konuşması en çok beklenen kişi olsun. Beklenti boşa çıkınca boşluk işler.
Birinci tekil anlatıcı susuşu kendi lehine yorumlamaya bayılır. Yorumu kısa tutun. Ben anladım ki o beni sevmiyor, demeyin. Çayını bitirmedi, demek yeter. Okur sevgiyi ya da kırgınlığı kendi koysun. Koyamazsa bir küçük hareket daha ekleyin. Hükmü yine siz koymayın.
Sesli yoklama
Metni sesli okurken susulan yerde gerçekten durun. Durmadan geçiyorsanız kâğıtta da durulmuyordur. Bir satır boşluk, bir yarım cümle, bir nokta. İşaret zayıfsa okur da koşar. Koşunca sessizlik diye kurduğunuz yer, yalnızca eksik diyalog gibi kalır.
Bir de tersini deneyin. Susuşu bir cümleyle doldurun, sonra o cümleyi silin. Sahne ayakta kalıyorsa söz fazlaydı. Çöküyorsa susuş henüz taşımıyordur. Taşıyacak hareketi bulun. Sessizlik, tembellik değil, seçilmiş bir eksiltmedir. Eksilten kişi, neyi sakladığını bilmelidir.
Sık sorulan sorular
Her hikâyede uzun bir susuş olsun mu? Hayır. Susuş, beklenen sözün gelmemesidir. Beklenti yoksa boşluk yalnızca boşluktur.
Sessizliği nasıl gösteriririm? Bir hareket, bir yarım cümle ya da bir satırlık duruş yeter. Üçünü birden uzatırsanız okur ipini kaybeder.
Diyalogun yarısı boş kalırsa metin eksik mi olur? Eksik olmaz, eğer okur gelmeyen cevabı hissediyorsa. Hissetmiyorsa bir ipucu daha koyun, açıklamayı değil.