Öyküde hava durumu klişesinden kurtulmak

Yağmur yağınca karakter üzülür, güneş açınca umutlanır, fırtına kopunca kavga büyür. Bu eşleşmeler bir kez işe yarar, ikinci kez tanınır, üçüncü kez klişe olur. Hava durumu hikâyede yasak değildir. Yasak olan, gökyüzünü duygunun tabelası gibi kullanmaktır. Tabelayı indirince hava, sahnenin gerçek bir parçası olabilir. Yolu çamur eder, otobüsü geciktirir, çamaşırı içeri aldırır.

Klişeden kurtulmak, her öyküyü penceresiz bir odaya kapatmak değildir. Gökyüzünü ancak iş görüyorsa içeri almaktır.

Tabela nasıl kurulur

Üzgün bir sahnenin başına yağmur koymak, okura duyguyu peşin söyler. Okur daha kimse konuşmadan hüzün moduna geçer. Geçiş kolaydır ve ucuzdur. Aynı kolaylık fırtınada öfke, sıcakta tembellik, karda masumiyet için de geçerlidir. Bu eşleşmeler kültürde hazır durur. Hazır duran şey, sizin gözleminizin yerini çalar.

Tabelayı tanımanın yolu şudur. Hava cümlesini silin. Sahne hâlâ aynı duyguyu taşıyor mu? Taşıyorsa gökyüzü fazla yüklenmiş demektir. Taşımıyorsa duyguyu havaya yıkmışsınız, sahneye değil. Duyguyu harekete bırakmak burada da geçerlidir. Üzüntü, ıslak kaldırımda değil, söylenmeyen bir cümlede dursun. Kaldırım ancak o cümleyi değiştiriyorsa kalsın.

Hava iş görsün

İyi hava, karakterin planını bozar ya da kolaylaştırır. Yağmur bir vedayı ertelemez yalnızca, bir misafiri kapıda bekletir. Sıcak, uyuyamayan birini mutfağa indirir. Rüzgâr bir kâğıdı elinden alır. Bu değişiklikler duygunun tabelası değildir. Olayın parçasıdır. Olay değişmiyorsa hava bir kartpostaldır. Kartpostalı kesin.

Mekânı kurarken sorduğunuz ışık ve ses sorusuna bir de şu eklenir. Bu hava olmasa sahne başka türlü mü yürürdü? Cevap hayırsa cümleyi silin. Cevap evetse tek bir ayrıntı yeter. Islak eşik, yapışan gömlek, camdaki buğu. Üçünü birden yazmayın. Üçü birden romanın açılışını taklit eder. Kısa hikâyede bir tanesi odayı değiştirir.

Tersini denemek

Klişeyi kırmanın en temiz denemesi, havayı duyguya ters kurmaktır. Cenaze günü güneş parlaktır. Barışma konuşması sırasında yağmur yoktur, oda fazlasıyla sıcaktır. Neşe bir rüzgârda değil, sıradan bir salı öğleden sonra gelir. Terslik, okuru hazır duygudan çıkarır. Çıkarınca sahneye bakar. Bakınca da asıl işi karakterin hareketi görür.

Tersliği de yeni bir klişe yapmayın. Her mutluluk yağmursuz, her acı güneşli olsun diye kural koymayın. Kural, bir kez şaşırtır. Sonra yine tabela olur. Asıl serbestlik, havayı duygudan bağımsız düşünmektir. O gün o şehirde hava nasıldı, bu kişinin işini nasıl etkiledi? Cevap sıradan olabilir. Sıradan cevap, süslü fırtınadan daha inandırıcıdır.

Bir cümlelik ölçü

Taslakta hava ile ilgili her cümleyi işaretleyin. İki taneden fazlaysa birini bırakın. Bıraktığınız cümle bir iş görsün. Yolu uzatsın, sesi kessin, bir nesneyi ıslatsın, birini içeri soksun. İş görmeyen sıfatları silin. Kurşuni gökyüzü, hüzünlü rüzgâr, ağlayan bulutlar. Bunlar duygunun adını gökyüzüne yazmaktır. Tek sahnede zaten az yer vardır. O yeri buluta vermeyin.

Sesli okuyunca da kulak uyarır. Hava cümlesinde sesiniz birden şiir gibi yükselıyorsa tabela çalışıyordur. Alçaltın. Düz söyleyin. Düz söylenen yağmur, şiirsi söylenen yağmurdan daha çok ıslatır. Okur ıslanmayı hissetsin, size eşlik eden bir fon müziği aramasın.

Sık sorulan sorular

Hikâyede hiç hava olmasın mı? Olsun, iş görüyorsa. Planı değiştiren, odayı daraltan, birini içeri alan hava klişe değildir.

Yağmur her zaman klişe midir? Hayır. Üzüntünün eşanlamlısı gibi kullanınca klişe olur. Bir işe yarayınca yalnızca yağmur olur.

Açılışı hava ile yapmak yanlış mı? Kendiliğinden yanlış değildir. Açılış yalnızca havaysa ve sahne ondan sonra da havada kalıyorsa okur duyguyu peşin almıştır. Bir hareket ekleyin ya da gökyüzünü kesin.