Birinci tekil anlatıcı ne zaman işe yarar

Birinci tekil anlatıcı, okuru birinin göğsüne oturtur. Ben gördüm, ben sustum, ben yanıldım. Bu yakınlık güçlüdür. Güçlü olduğu için de her kapıda kullanılması gerekmez. Bazı hikâyeler itiraf ister. Bazıları ise birinin kendini savunmasına sığmaz. Ben demek, samimiyetin otomatik anahtarı değildir. Kimin konuştuğunu, neyi bilemeyeceğini ve neden susacağını seçmektir.

Aynı sahneyi üç gözden denemiş olanlar farkı zaten görmüştür. Burada soru daha dar: birinci kişi hangi hikâyede taşır, hangisinde yorar?

İtiraf ve sınırlı bilgi

Birinci kişi, anlatıcının her şeyi bilmediği hikâyede parlar. Bir kavganın yalnızca kendi duyduğu tarafını anlatan kişi, okuru da eksik bilgiyle baş başa bırakır. Eksik bilgi meraktır. Okur, söylenmeyeni tamamlamaya çalışır. Tamamlarken de anlatıcıya hem yaklaşır hem temkinli durur. Bu ikili hal, itirafın en iyi yeridir. Pişmanlık, kıskançlık, geç kalmış bir özür. Anlatıcı kendini temize çıkarmaya kalkarsa ses bozulur. Bozulmasın diye her şeyi itiraf etmek de şart değildir. Bir şeyi fazla övmesi, bir ayrıntıyı atlaması yeter.

Bilgi sınırını bozmayın. Ben diye konuşan kişi, başka odadaki fısıltıyı kelimesi kelimesine bilemez. Bilirse okur sözleşmeyi fark eder. Tahmin edebilir, yanılabilir, sonradan öğrenebilir. Zamanı geriye çekerken de aynı sınır geçerlidir. Hatıra, o gün bildiği kadardır. Bugün eklediği yorum ise ayrı bir katmandır. İki katmanı birbirine karıştırmayın.

Ses hikâyeyi taşıyorsa

Bazı hikâyelerde olay incedir. Asıl malzeme, konuşan kişinin cümle kuruşudur. Espiri yapar, konuyu değiştirir, kendini küçümser, sonra birden sertleşir. Bu ses olmasa sahne dağılır. Birinci kişi burada doğru araçtır. Üçüncü kişi aynı espriyi aktarınca tırnak içine hapsolur. Oysa tırnak dışında da o ağız konuşsun istersiniz.

Sesi taşırken nutka dönmemeye dikkat edin. Anlatıcı duygusunu her cümlede adlandırırsa yakınlık azalır. Duyguyu harekete bırakmak birinci kişide daha zordur, çünkü ben zaten içini dökmeye hazırdır. Hazırlığı kısın. Bir hareket, bir yarım cümle, bir başkasının yüzü. Ses bu kadarıyla da duyulur. Fazlası savunma konuşması olur.

Ne zaman yorar

Birinci kişi, hikâye birkaç kişinin içini birden istiyorsa yorulur. Ailedeki herkesin haklı olduğu bir kavga, tek ağzdan anlatılınca mahkemeye döner. Anlatıcı kendini haklı çıkarmak için ötekileri küçültür. Okur da bir süre sonra sözüne güvenmez. Güvensizlik kasıtlıysa sorun yoktur. Değilse araç yanlıştır. Sınırlı üçüncü kişi, o kavgada daha adil bir mesafe verebilir.

Bir başka yorgunluk, anlatıcının her şeyi görmesi gerektiği kalabalık sahnelerdir. Düğün, sınıf, pazaryeri. Ben, yalnızca kendi göz hizasını bilir. Bütün salonu tarif etmeye kalkarsa göz her yere yetişemez ve cümle yalan söyler. O zaman ya sahneyi daraltın ya da gözü değiştirin. Tek sahneli öykü birinci kişiyle sıkı çalışır, çünkü oda zaten küçüktür. Oda büyüyünce ben de büyümek zorunda kalır ve inandırıcılığını kaybeder.

Karar için kısa yoklama

Yazmadan önce üç soru sorun. Okur bu kişiyle aynı eksik bilgiyi mi taşısın? Ses olmazsa hikâye ayakta kalır mı? Başka birinin içini de görmem şart mı? İlk iki soruya evet, üçüncüye hayır diyorsanız birinci kişi işe yarar. Üçüncüye evet diyorsanız zorlamayın.

Bir sayfa yazıp sesli okuyun. Anlatıcı sürekli kendini aklıyorsa durun. Başka insanları yalnızca kendi yararına anlatıyorsa durun. Buna karşılık bir ayrıntıyı fazla sevmesi, birini hafifçe haksız çekmesi, sesi insan kılar. Mükemmel dürüst anlatıcı, kâğıt üstünde canlı durmaz. Birinci kişinin işi, doğruyu bağırmak değil, bir kulağın içinden dünyayı göstermektir.

Sık sorulan sorular

Birinci kişi her zaman daha samimi midir? Hayır. Samimiyet, eksik bilgi ve kendine fazla güvenmeyen bir sestir. Sürekli kendini aklayan ben, üçüncü kişiden daha uzak durabilir.

Anlatıcı yalan söyleyebilir mi? Söyleyebilir. Okurun yalanı sezeceği bir iz bırakın. İz yoksa yalan değil, yazar hatası gibi görünür.

Hikâyenin ortasında ben diye değiştirilir mi? Ancak bölüm açıkça değişiyorsa. Aynı paragrafta göz değiştirmek okurun omzunu kaydırır.