Öyküde zaman atlama: Geçmişi bugüne bağlamak

Öykü zamanı lastik gibidir. Bir dakika üç sayfa sürebilir, on yıl bir cümlede geçebilir. Bu esneklik yazarı özgürleştirir, okuru da kaybedebilir. Zaman atlamak, sahneyi terk etmek değildir. Okurun ayağını hangi tahtaya bastığını bilmesini sağlamaktır. Bastığı tahta değişecekse, gıcırtıyı duymalıdır.

Kimi hikâye hiç atlamaz. Tek bir sahnede bütün yükü taşır. Kimi hikâye ise bugün ile eski bir akşam arasında gidip gelir. İkisi de doğrudur. Yanlış olan, atlayıp atladığını fark etmemektir.

İki türlü atlama

Birinci tür, özetlemedir. Yazar, aradaki yılları bir solukta geçer. Üç kış sonra, çocuk büyümüş, ev satılmış, mektuplar kesilmiş. Okur bu özeti bir kapı gibi kullanır. Kapının öteki yanında yeni sahne başlar. Özetin işi, her yılı anlatmak değil, sahneye zemin vermektir. Zemin uzarsa özet ikinci bir hikâye olur ve asıl sahne küçülür.

İkinci tür, geri dönüştür. Anlatı bugündedir, bir koku ya da bir cümle kişiyi eski bir odaya götürür. Geri dönüş bir hatıra paragrafı diye başlar, dikkat etmezseniz hikâyenin gövdesi oraya taşınır. Taşınacaksa bilinçli olsun. Taşınmayacaksa geri dönüş kısa kalsın ve bugüne bir iz bırakarak dönsün. İz bırakmadan dönen geçmiş, okurun defterine yazılmaz.

Geçmişi bir nesneye bağlayın

Zaman sıçramasının en temiz kulpu, elde duran bir şeydir. Bir anahtar, bir yara izi, bir fotoğrafın kıvrık köşesi, aynı saatte öten bir zil. Karakter nesneye bakar, geçmiş gelir. Nesne yerinde kalınca okur da yolunu şaşırmaz. Soyut bir cümleyle geçmişe girmek daha risklidir. Aklına o günler geldi deyip üç sayfa açmak, okuru boşlukta bırakır. Önce bir şey gösterin, sonra o şeyin eski hâlini verin.

Kısa hikâyenin dar zamanı bu kulpu daha da önemli kılar. Geniş bir romanda okur takvime alışır. Öyküde alışacak yer azdır. Bir nesne, bir saat, bir mevsim. Üçünden fazlasını aynı sıçramada kullanmayın. Kıştı, saat üçtü, anahtar masadaydı, radyoda şu şarkı vardı. Bu yığın, zamanı kurmaz, süsler. Birini seçin. En çok iş göreni seçin.

Okurun takvimini şaşırtmayın

Okur, şimdi neredeyiz diye sormaya başladıysa atlama fazla gizlenmiştir. Gizlemek zekice görünebilir. Çoğu zaman yalnızca bulanıktır. Küçük bir işaret yeter. Ertesi sabah, yıllar önce, daha kapı kapanmadan. Bu işaretler kaba değildir. Kaba olan, işaretsiz bir sıçramadan sonra okuru suçlamaktır. Anlamadı demeyin. Siz kapıyı çıtlatmamışsınızdır.

Bir de sırayı karıştırmanın merak sandığı bir hâl vardır. Finali başa koyup sonra başa dönmek, her hikâyede işe yaramaz. Sonun sürpriz mi sezgi mi olacağı ayrı bir meseledir. Zamanı karıştırmak, o meseleyi kendiliğinden çözmez. Karıştıracaksanız okurun eline bir ip verin. İp, bir nesne ya da tekrar eden bir cümle olsun. İp yoksa karışıklık yalnızca yorgunluk üretir.

Ne zaman hiç atlamamalı

Bazı sahneler kendi zamanından çıkınca ölür. Bir itiraf, bir vedalaşma, bir hesap sorma. Bu anların gücü, kesilmemelerindedir. Tam ortasında çocukluğa gitmek, itirafın ateşini düşürür. Ateşi düşürmek istiyorsanız gidin. İstemiyorsanız geçmişi sahnenin öncesine, bir özet cümlesine bırakın. Karakter konuşsun. Geçmiş kapının dışında beklesin.

Yazarken pratik bir yoklama yapın. Metindeki her zaman değişikliğinin yanına küçük bir işaret koyun. İşaretler bir sayfada üçten fazlaysa okur nefes alamaz. Birini sahneye çevirin, birini silin, birini tek cümlelik özete indirin. Kalan atlama, gerçekten hikâyeyi taşıyan atlamadır. Taşımayan zaman, ne kadar güzel yazılırsa yazılsın, fazla eşyadır.

Sık sorulan sorular

Geri dönüş hep kötülenir mi? Hayır. Kısa, bir nesneye bağlı ve bugüne iz bırakan geri dönüş sahneyi derinleştirir. Uzun ve sebepsiz olanı ise hikâyenin belini kırar.

On yılı bir cümlede geçirmek kolaya kaçmak mıdır? Değildir, eğer o on yılın tek bir sonucu sahneyi ilgilendiriyorsa. Her yılı anlatmak, öyküyü istemeden romana çevirir.

Atladığımı nasıl anlarım? Sesli okuyun. Nerede takılırsanız okur da orada takılır. Takıldığınız yer çoğu zaman işaretsiz bir sıçramadır.