Bakış açısını üç gözden denemek

Aynı olay, bakan göze göre başka hikâye olur. Kapıda bekleyen kişi içeride ne konuşulduğunu bilmez. İçerideki kişi kapıdakinin ayakkabısını görmez. Her şeyi bilen bir ses ise ikisinin de aklından geçenleri söyleyebilir, ama o zaman da merak azalabilir. Bakış açısı bir süs tercihi değildir. Okurun neyi bilip neyi bilmeyeceğini seçmektir.

Bu seçimi masa başında tartışmak yetmez. Aynı sahneyi üç kez yazınca fark vücuda iner. Hangisi sizi sıkmıştır, hangisi sahneyi taşımıştır, eliniz görür. Aşağıdaki deneme bunun için kuruludur.

Sahneyi bir cümleyle kilitleyin

Üç denemeye geçmeden önce sahneyi daraltın. Bir mutfak, iki kişi, bir istek. Örneğin bir kardeş ötekinden borç isteyecek, öteki vermemek için bahaneye sarılacaktır. Başka oda yok, başka gün yok. Sahne kilitli kalmazsa üç metin üç ayrı hikâyeye kaçar ve karşılaştırma bozulur. İsteği de net tutun. Karakterin ne istediği ve neden elde edemediği belli değilse bakış açısı da havada kalır.

Kilidi bir kâğıdın üstüne yazın. Yer, kişiler, istek, engel. Sonra bu dört şeyi değiştirmeyeceğinize söz verin. Değişecek olan yalnız gören gözdür. Bu söz, denemeyi oyun olmaktan çıkarıp gerçek bir yoklamaya çevirir.

Birinci kişi neyi saklar

Birinci kişide kamera karakterin gözündedir. Mutfaktaki kardeş, ötekinin yüzünü görür, kendi yüzünü göremez. Yalan söyleyebilir, kendine de yalan söyleyebilir. Okur bu yüzden ona hem yaklaşır hem temkinli durur. Büyük kazanç, sestir. Kızgınlık, utanç, pişmanlık cümlenin ritmine siner. Büyük risk de aynı yerdedir. Anlatıcı her şeyi açıklarsa sahne bir savunmaya döner. Okur mahkemede ifade dinliyormuş gibi yorulur.

Birinci kişi yazarken bir yasak koyun. Kardeşin aklından geçenleri kesin olarak yazmayın. Yalnız sizin gördüğünüzü yazın. Elin titremesi, çayın uzatılışı, bir cümlenin yarım kalması. Duyguyu sahneye dökerken kullandığınız ölçü burada daha da sıkı olmalıdır. Çünkü birinci kişi zaten duyguyu adıyla söylemeye meyillidir. Meyli keserseniz ses kalır, nutuk gitmiş olur.

Sınırlı üçüncü kişi

Sınırlı üçüncü kişide kamera hâlâ bir kişinin omzundadır, ama cümle o kişi söylemiyormuş gibi kurulur. O mutfağa girdi, çay koydu, kardeşinin gözlerini kaçırdığını gördü. Bu küçük mesafe, okura nefes verir. Karakteri hem içeriden hissederiz hem biraz dışarıdan görürüz. Birçok hikâye bu yüzde rahat eder. Ne tam itiraftır ne tam rapor.

Dikkat edilecek kaçak, omzu unutup öteki kardeşin aklına da girmeye başlamaktır. Bir cümlelik kaçış bile sözleşmeyi bozar. Okur, kiminle beraber olduğunu şaşırır. Şaşkınlık bilinçli bir tercih değilse güven azalır. Sınırlı üçüncü kişiyi denerken her paragrafın sonunda sorun. Bu bilgi, omzunda durduğum kişinin bileceği bir bilgi mi? Değilse cümleyi silin ya da onu bir tahmine çevirin. Tahmin, bilgi gibi sunulursa anlatıcı yalancı olur.

Her şeyi bilen ses

Her şeyi bilen anlatıcı iki kardeşin de geçmişini, ikisinin de korkusunu, hatta mutfakta olmayan birinin bu borç yüzünden ne diyeceğini söyleyebilir. Bu güç, hikâyeyi genişletir. Ailedeki eski bir yarayı tek cümlede yanına çağırabilirsiniz. Riski ise merakın sönmesidir. Okur her şeyi peşin alınca kapıdaki gerilim gevşer. Bir de ses, karakterlerin üstünde bir yargıç gibi dolaşabilir. Yargıç sevilir, ama sahneyi de gölgeler.

Bu gözü denerken kendinize bir sınır daha koyun. Her şeyi bilebilirsiniz, her şeyi aynı paragrafta söylemek zorunda değilsiniz. Bilgiyi birer damla verin. Konuşmaların doğal kalması için diyalogun arasına uzun açıklamalar sıkıştırmayın. Bırakın iki kardeş konuşsun. Siz yalnız onların bilemeyeceği tek bir eski ayrıntıyı, tam yerinde ekleyin. O ayrıntı hikâyeyi büyütür. Üç ayrıntı ise mutfağı terk ettirir.

Sık sorulan sorular

Üç metinden birini seçmek zorunda mıyım? Evet, devam etmek için birini seçin. Diğer ikisini çöpe atmayın. Seçtiğiniz göz tıkanırsa ötekine dönmek için elde dururlar.

Aynı hikâyede göz değiştirilir mi? Değiştirilir, ama bölüm bölümdür, cümle cümle değil. Her değişimde okura yeni bir omuz verin. Habersiz sıçramak güveni kırar.

Hangisi yeni başlayan için daha emniyetlidir? Çoğu kişi sınırlı üçüncü kişide daha az boğulur. Yine de emniyet, hikâyenin ihtiyacından önce gelmesin. İtiraf istiyorsanız birinci kişi daha doğru olabilir.