Sahne ile özet arasındaki tempo dengesi
Her şeyi sahnelemek de her şeyi özetlemek de temposu bozar. Hangi an açılsın, hangi yıl bir cümlede geçsin, sade bir ölçü.
Hikâyenin temposu, her şeyi aynı ayrıntıyla anlatmaktan çıkmaz. Bazı anlar gözünüzün önünde akmalıdır. Bazı yıllar bir cümlede geçmelidir. Birincisine sahne, ikincisine özet denir. İkisini karıştırınca okur ya boğulur ya da hiçbir şeye yetişemez. Sahne çoksa gün bitmez. Özet çoksa insan tanınmaz. Denge, ikisini düşman etmek değil, sırayla kullanmaktır.
Bu sıra bir formül değildir. Yine de masa başında sorulacak net sorular vardır. Bu an okurun gözünün önünde mi geçsin? Geçmesin, yalnızca sonucu mu kalsın?
Sahne ne zaman açılır
Sahne, zamanın neredeyse birebir aktığı yerdir. Biri konuşur, öteki susar, fincan masaya konur, kapı açılır. Okur oradadır. Duyguyu adıyla duymaktan çok, hareketten çıkarır. Göstererek anlatmanın asıl evi sahnedir. İtiraf, veda, kavga, bir kararın eşiği. Bunları özetlerseniz hikâyenin kalbi kâğıtta bir haber olarak kalır. Haber, romanın değil gazetenin işidir.
Sahneyi açmadan önce isteği bilin. Kim ne istiyor, ne engel oluyor? İstek yoksa sahne uzadıkça sohbet olur. Sohbet güzel yazılabilir ve yine de temposu düşer. Bir de sahneyi ikinci bir sahneyle bölmeyin. Tam ortasında başka bir güne gitmek, nefes almayı değil nefes kesmeyi sağlar. Zaman atlayacaksanız atlayış sahnenin kapısında olsun, eşiğin üstünde değil.
Özet ne iş görür
Özet, aradaki süreyi taşır. Üç yıl geçti, çocuk okula başladı, mektuplar seyreldi. Okur bu cümlede yaşamaz, bilgi alır. Bilgi kötü değildir. Kötü olan, yaşanması gereken anı da bilgiye çevirmektir. Özetin erdemi hızdır. Hız, bir sonraki sahneye zemin hazırlar. Zemin hazır değilse sahne havada başlar. Havada başlayan kavga, okura nedensiz gelir.
Özeti bir paragrafı aşmaması için zorlayın. Aşıyorsa içinde gizli bir sahne vardır. O sahneyi çıkarın, gerisini bir cümlede bırakın. İki işi birden yapan özet, ne haber ne de yaşantı olur. Kısa hikâyenin dar zamanında bu tasarruf daha da önemlidir. Yılları anlatacak yeriniz yoksa yılların sonucunu söyleyin. Sonucu da ancak sonraki sahneyi ilgilendiriyorsa söyleyin.
Geçişi belli edin
Okur, sahneden özete geçtiğini hissetmelidir. Hissetmezse bir cümlenin neden birden on yıl atladığına şaşırır. Küçük bir eşik yeter. O kış böyle geçti. Bir hafta sonra kapı çaldı. Eşik, büyük bir başlık olmak zorunda değildir. Cümlenin kendisi eşik olabilir. Eşiksiz geçiş, yazar için doğal görünür, çünkü yazar takvimi bilir. Okur bilmez.
Tersi de olur. Özetten sahneye girerken bir nesne kullanın. Mektup, anahtar, aynı saat. Nesne, hızı keser ve gözü bir yere koyar. Nesnenin hikâyedeki görevi tam da bu eşikte parlar. Onsuz geçiş de olabilir. Onunla geçiş daha az tökezler. Tökezleyen tempo, ne kadar güzel cümle taşırsa taşısın yorar.
Bir sayfalık yoklama
Taslağınızın bir sayfasını işaretleyin. Sahne olan yerlerin altına S, özet olanlara Ö yazın. Sayfa baştan sona S ise bir anı seçip gerisini özete indirin. Baştan sona Ö ise en can alıcı dakikayı sahneye çevirin. İkisi de varsa sıraya bakın. Özet, sahnenin önünde zemin kuruyor mu, yoksa sahnenin heyecanını mı çalıyor? Çalıyorsa özeti kısaltın.
Bu işaretler yayın metninde kalmaz. Sizin tempo haritanızdır. Harita olmadan her cümleyi aynı özenle parlatmak, her anı aynı önemde sanmaktır. Aynı önem, temposuzluktur. Okur, nerede duracağını bilemez. Siz bilin. Duracağı yer sahne olsun. Geçeceği yer özet olsun. İkisi de dürüstçe işini görsün.
Sık sorulan sorular
Özet tembellik midir? Değildir. Yaşanması gerekmeyen süreyi taşımanın adıdır. Can alıcı anı özetlemek ise kaçıştır.
Her konuşma sahne midir? Gözün önünde akıyorsa evet. Konuşmanın yalnızca sonucunu veriyorsanız özet yazıyorsunuz demektir. Sonuç yetmiyorsa sahneyi açın.
Kısa hikâyede özet olur mu? Olur, bir cümlelik. Uzun özet, öyküyü istemeden romana yaklaştırır. Sahne ise zaten dar zamanda geçsin.